June 15, 2010

Ks. Maciej Zachara - liturgia papieska i liturgia kościołów tytularnych; cztery tradycje liturgiczne Rzymu


Ks. dr Maciej Zachara MIC, Lublin

Czy jest możliwe współistnienie dwóch form
rytu rzymskiego?

1. Różnorodność form w ramach rytu rzymskiego: przy-kłady historyczne

Pojęcie „ryt rzymski” oznacza sposób celebracji liturgii, który został wypracowany w Kościele w Rzymie do VIII w., a następnie przyjmowany w innych częściach Zachodu oraz ubogacany elemen­tami tradycji innych Kościołów lokalnych. Do czasu potrydenckiej reformy liturgicznej ryt rzymski dopuszczał liczne warianty lokalne
i trudno byłoby w średniowieczu znaleźć dwa Mszały w pełni iden­tyczne
[1].

Różnice mogły występować nie tylko między poszczegól­nymi diecezjami, ale także w obrębie jednego miasta. Warto spojrzeć na przykłady różnic liturgicznych w obrębie samego Rzymu,
w dwóch momentach historii: w VII/VIII w. oraz w XIII w.

1.1. Ryt rzymski w VII/VIII w.: liturgia papieska i liturgia
z kościołów tytularnych

Tak jak wynika z zachowanych źródeł, w VII i VIII w. ist­niały w Rzymie dwie zasadnicze formy rytu: liturgia papieska oraz liturgia sprawowana przez prezbiterów w kościołach tytularnych.

Dla przykładu można porównać strukturę obrzędów Wiel­kiego Piątku oraz Wigilii Paschalnej w obu formach rytu.

Wielki Piątek:

Liturgia papieska

wg Ordo romanus XXIII[2]

Liturgia kościołów tytularnych

wg Sakramentarza gelazjańskiego[3]

- procesja z Lateranu do bazyliki Krzyża Świętego z relikwiami Krzyża

- złożenie relikwii na ołtarzu i adoracja Krzyża

- liturgia słowa (2 czytania + Pasja)

- uroczysta modlitwa powszechna

- procesja powrotna na Lateran

- umieszczenie krzyża na ołtarzu

- modlitwa kapłana

- liturgia słowa (2 czytania + Pasja)

- uroczysta modlitwa powszechna

- wniesienie Ciała i Krwi Pańskiej

- adoracja krzyża przez kapłana

- Modlitwa Pańska + embolizm („Wybaw nas, prosimy Cię, Panie…”)

- adoracja krzyża i Komunia święta

Jak widać, liturgia papieska przewiduje adorację krzyża
w zupełnie innym momencie i w innym porządku niż liturgia ko­ściołów tytularnych, ponadto w liturgii papieskiej nie ma obrzędu Komunii św. Są to istotne rozbieżności w strukturze liturgii.

Wigilia Paschalna:

Liturgia papieska

wg Ordo romanus XXIII

i Sakramentarza gregoriańskiego[4]

Liturgia kościołów tytularnych

wg Sakramentarza gelazjańskiego[5]

- czytania Wigilii (4 perykopy starotestamentalne)

- Psalm 42 i procesja do baptysterium

- liturgia chrzcielna

- Eucharystia od hymnu „Chwała”

- uroczyste zapalenie świecy z modlitwą błogosławieństwa

- czytania Wigilii (10 perykop starotestamentalnych)

- Psalm 42 i procesja do baptysterium

- liturgia chrzcielna

- Eucharystia od hymnu „Chwała”

Widzimy, że liturgia rzymska w tym okresie dopuszcza róż­nice w strukturze obrzędów oraz w ilości czytań biblijnych nawet podczas najważniejszych celebracji roku liturgicznego.

1.2. Liturgia w Rzymie w XIII w.: cztery tradycje liturgiczne

W XIII w. w samym Rzymie istniały cztery tradycje litur­giczne, będące wariantami jednego rytu rzymskiego[6]:

a) Tradycja Kurii papieskiej na Lateranie, znajdująca się w fazie in­tensywnej ewolucji, zwłaszcza w wyniku reform Innocentego III (1201-1216) i Honoriusza III (1226-1227);

b) Tradycja Bazyliki św. Piotra, będąca kontynuacją starożytnej li­turgii Rzymu; za tą tradycją szła większość kościołów Wiecznego Miasta. Z niejasnych powodów ok. 1250 r. tradycja ta zaczęła gwał­townie zanikać i ustępować miejsca liturgii papieskiej;

c) Synteza dwóch poprzednich tradycji, dokonana przez kard. Jana Orsiniego (późniejszy papież Mikołaj III) dla ratowania dawnej tra­dycji miejskiej. Po śmierci Mikołaja III w 1280 r. ta próba reformy upadła;

d) Tradycja Bazyliki św. Jana na Lateranie (różna od tradycji Kurii papieskiej). Był to inny wariant tradycji miejskiej.

Oczywiście nie są to sytuacje identyczne z dzisiejszą. Specy­fika obecnej sytuacji polega na tym, że chodzi o współistnienie litur­gii będącej owocem głębokiej i radykalnej reformy, dokonanej po II Soborze Watykańskim, z liturgią sprzed tejże reformy. Niemniej jed­nak powyższe przykłady jednoznacznie wskazują na możliwość współistnienia różnych wariantów jednego rytu rzymskiego. Dlatego nie mają racji ci teologowie, którzy odwołując się do historii twier­dzą, że takie współistnienie jest z zasady niemożliwe[7].

Zachara M. (ks.), Czy jest możliwe współistnienie dwóch form rytu rzymskiego?, [w:] Krzysztof Porosło (red.), Teologia żyjąca w liturgii [Materiały z II Rekolekcji Liturgicznych Misterium fascinans], Kraków 2010, s. 112-115.


[1] Niekiedy nazywa się „rytami” także poszczególne warianty rytu rzymskiego (np. ryt lioński, dominikański, cysterski itd.). Jednak jedynymi w pełni odrębnymi rytami, jakie w II tysiącleciu pozostały na Zachodzie oprócz rzymskiego, są: ryt mediolański (ambrozjański) oraz hiszpańsko-wizygocki (mozarabski). Trzeba zdawać sobie sprawę z wieloznaczności słowa „ryt”, aby nie mylić ze sobą różnych desygnatów tego pojęcia. Zwięzła panorama różnych znaczeń słowa „ryt” wraz z krótkim przedstawieniem rytów liturgicznych Wschodu i Zachodu w:
C. FOLSOM, Ryt rzymski czy ryty rzymskie?, Christianitas nr 9 (2001), s. 66-68.

[2] M. ANDRIEU (ed.), Les Ordines Romani du haut Moyen-Âge, vol. III: Les textes (Ordines XIV-XXXIV), Louvain 1951, s. 270-271.

[3] L. C. MOHLBERG, L. EIZENHÖFER, P. SIFFRIN (ed.), Liber Sacramentorum Romanae Aecclesiae ordinis anni circuli (Cod. Vat. Reg. lat. 316/Paris Bibl. Nat. 7193. 41/56) (Sacramentarium Gelasianum), Roma 1960, s. 64-67.

[4] Zob. M. ANDRIEU, dz. cyt, s. 272-273; J. DESHUSSES (ed.), Le Sacramentaire Grégorien. Ses principales formes d’après les plus anciennes manuscrits, t. I, Fribourg 1992, s. 182-190.

[5] Zob. L. C. MOHLBERG, dz. cyt., s. 68-74.

[6] C. FOLSOM, I libri liturgici romani, w: A. CHUPUNGCO (ed.), Scientia liturgica. Manuale di liturgia, t. I: Introduzione alla liturgia, Casale Monferato 1998, s. 287-288. Zob. S. van DIJK, The Urban and Papal Rites in Seventh and Eight-Century Rome, Sacris erudiri 13 (1961), s. 416-422.

[7] Np. A. GRILLO, Oltre Pio V. La riforma liturgica nel conflitto di interpretazioni, Brescia 2007, s. 118.