May 31, 2010

Dawne szaty papieskie


Prezentujemy krótkie zestawienie tekstów opisujących nieużywane dziś szaty papieża, które wraz ze zdjęciami zaczerpnięte zostały z portalu NLM. W zestawieniu tym nie zostały ujęte szaty, które obecnie są w rzadkim użytku, jak np. camauro. Opis fanonu, mantum i subcintorium pochodzi z "Encyklopedii Katolickiej".

Fanon

Fanon to naramienna kapa noszona wyłącznie przez papieża, składająca się z dwóch części białego jedwabiu ozdobionego gęsto utkanymi czerwono-złotymi pasami. Kształtem części te przypominają półkole o nierównych wymiarach a mniejsza z nich jest przymocowana na wierzchu do większej... Część przednią fanonu zdobi mały krzyż wyhaftowany złotem...


Choć fanon przypomina wyglądem humerał, zakłada się go na wierzch alby, nie zaś pod spód. Papież nosi go wyłącznie w czasie odprawiania uroczystej Mszy pontyfikalnej, tj. jedynie wówczas gdy wszystkie szaty pontyfikalne są w użyciu. Sposób zakładania fanonu przypomina nakładanie humerału... Po odzianiu papieża przez diakona w zwykły humerał, albę, cingulum, subcinctorium i pektorał, diakon nakłada nań fanon a następnie odwraca połowę górnej części w tył przez głowę papieża. Wówczas przyodziewa namiestnika w stułę, tunicelę, dalmatykę i ornat, a następnie odwraca część fanonu znajdującą się nad głową papieża, przeciąga przednią połowę górnej części nad tunicelę, dalmatykę i ornat, by ostatecznie tak ułożyć górną część fanonu, by zakrywała ramiona na kształt kołnierza.


O fanonie wspomina najstarszy znany Ordo Romanus, zatem można dowieść jego użycia w VIII wieku. Zwano go wówczas anabolagium (anagolagium), choć w tym czasie nie był on jeszcze zarezerwowany wyłącznie dla papieża. Owo ograniczenie pojawiło się dopiero w chwili, gdy inni duchowni rzymscy zaczęli zakładać fanon pod albę zamiast na nią, czyli w czasie gdy wśród duchowieństwa powstał zwyczaj używania fanonu jako zwykłego humerału. Tego typu użycie fanonu było naśladownictwem zwyczaju pozarzymskiego z X-XII w. Niemniej nie znamy dokładnej daty. Wiadomo jednak, że już pod koniec XII w. fanon nosił jedynie papież, jak wskazuje wyraźnie papież Innocenty III (1198-1216). Szatę zwano wówczas orale. Nazwa fanonu (łac. fano) wywodzi się od pannusa (penos), ręcznie tkanej tkaniny, która weszła w użycie dopiero w kolejnym stuleciu. Nawet na początku VIII w. papież nosił fanon wyłącznie w czasie Mszy św. uroczystej...



Falda

Falda to długa szata przypominająca wyglądem albę, tworząca pewien rodzaj trenu typowego dla wcześniejszych szat noszonych przez mężczyzn i kobiety. Nosi się ją pod albą.



Mantum

Mantum czyli płaszcz papieski niewiele różni się od zwykłej kapy poza tym, że jest nieco dłuższy i zapina się na przedzie misterną klamrą. We wczesnych wiekach był koloru czerwonego (nie zaś białego jak ma to miejsce obecnie), który wtenczas był kolorem papieskim. W XI i XII w. immantatio, czyli nadanie mantum nowo wybranemu papieżowi, uznawano za wyjątkowy symbol nadania władzy papieskiej: Investio te de papatu romano ut praesis urbi et orbi oznaczające tyle co „powierzam Ci urząd rzymskiego papiestwa, abyś rządził miastem i światem” to słowa używane przy nadawaniu władzy w czasie papieskiej koronacji. Użycie mantum przez papieży zakończyło się za panowania Pawła VI po reformach Soboru Watykańskiego II.


Subcinctorium

Formą i charakterem subcinctorium (ozdobna szata zarezerwowana dla papieża) przypomina do złudzenia manipularz. Nosi się ją na pasku (cinctorium). Na jednym końcu wyszyty jest mały Baranek Boży, na drugim zaś krzyż. Papież nosi go jedynie w czasie uroczystej Mszy pontyfikalnej. Już pod koniec X w. „Sacramentarium" zachowane w Bibliotheque Nationale w Paryżu (f. lat. 12052) wspomina o subcinctorium pod nazwą balteus. Pod nazwą proecinctorium zaś szata pojawia się około roku 1030 w tzw. „Missa Illyrica”. W późniejszych okresach szata funkcjonowała pod ogólnie przyjętą nazwą subcinctorium. W średniowieczu szatę nosił nie tylko papież lecz także biskupi, a w niektórych miejscach nawet księża. Stopniowo szata ta wyszła ze zwyczajowego użycia biskupów i księży, a w XVI w. nosili ją już tylko papieże i biskupi mediolańskiej prowincji kościelnej. Jak wskazuje explicite Akwinata, pierwotnym celem subcinctorium było zamocowanie stuły do cinctorum. Lecz już u schyłku XIII w. szata stała się jedynie ozdobą.


Papieskie pantofle

W czasie przebywania na zewnątrz papieże nosili czerwone skórzane pantofle z krzyżem. Krzyż zarzucono za Pawła VI, choć czerwona skóra pozostała aż do czasów pontyfikatu Jana Pawła II. Tradycja pantofli powróciła od czasów panowania Benedykta XVI.

Obrazek przedstawia tradycyjne pantofle z krzyżem do użytku na zewnątrz:

Wewnątrz papieskiej siedziby papież nosił pantofle z czerwonej tkaniny z wyszytym na nich krzyżem.

(powyższy obrazek z papieskimi pantoflami Jana XXIII
zamieszczony dzięki uprzejmości portalu Orbis
Catholicus)

Tiara papieska

Tiara (zwana też Triregnum) to jeden z najbardziej znanych nieużywanych insygniów papieskich. Tiara pozostaje znanym symbolem papiestwa, choć wyszła z użycia od czasu pontyfikatu Pawła VI.


Na koniec zamieszczamy obrazek przedstawiający papieża Piusa XII na tronie papieskim:

Przypominamy także, że jakiś czas temu opublikowaliśmy artykuł, w którym przedstawiona została historia i symbolika lektyki papieskiej, którą często określa się jako sedia gestatoria.

Tłumaczenie: Anna Filomena Kaźmierczak.

May 30, 2010

The Papal Ombrellino - Benedict XVI


From 'Catholic Encyclopedia': 'Two kinds of canopy are employed in processions of the Blessed Sacrament. One of small dimensions and shaped like an umbrella--except that it is flat and not conical is called an ombrellino. It is provided with a long staff by which it is held'.



From: Abp A. J. Nowowiejski, "Wykład liturgji Kościoła katolickiego", t. II, s. 354-355:


Videos from papal solemn Vespers and Te Deum in 2007, 2008, 2009:







And from Corpus Christi Feast (22.05.2008):

May 29, 2010

Przywilej ołtarza papieskiego


Tradycja przeznaczania ołtarza dla papieża jest specjalnym przejawem jego uprzywilejowania, które regulowane jest przez szczególne prawo dotyczące bazylik patriarchalnych. To szczególne prawo stanowi, że jedynie następca św. Piotra może sprawować liturgię Mszy świętej przy głównym ołtarzu tych bazylik (nie dotyczy ołtarzy bocznych) - inni kapłani mogą odprawiać Mszę świętą przy tych ołtarzach jedynie za pozwoleniem samego Papieża. Przez wieki tradycja ta i prawo regulujące tę kwestię ulegały zmianom, w większym, bądź mniejszym stopniu (o czym poniżej). Obecnie kwestię tą reguluje motu proprio Pelculiare Ius dotyczące używania Ołtarza Papieskiego w Patriarchalnych Bazylikach Rzymskich, które ogłosił Paweł VI 8 lutego 1966 roku.

Ołtarz uprzywilejowany

Określenie ołtarza jako "uprzywilejowanego" (altare privilegiatum), czy "nieuprzywilejowanego" (altare non privilegiatum) wiąże się odprawianiem Mszy świętej za dusze zmarłych. Sam termin "uprzywilejowany" oznacza ołtarz, na którym sprawowanie Eucharystii zasadniczo wiązało się z otrzymaniem jakiś odpustów, nadawanych przez Stolicę Apostolską czy z pozwoleniem na odprawianie specjalnych mszy wotywnych przy danym ołtarzu.
Jednak ołtarze posiadały również inne przywileje. Przykładem jej tutaj ołtarz w katedrze św. Szczepana w Besancon, któremu w dniu 3 października 1050 roku, papież Leon IX nadał przywilej stanowiący, że przy tym ołtarzu można sprawować tylko jedną Mszę świętą w ciągu całego dnia. Do spełniania służby Bożej wyznaczono siedmiu prezbiterów, zwanych kardynałami, którzy mogli sprawować liturgię ubrani w szaty liturgiczne biskupa, zaś inni kapłani, bez pozwolenie arcybiskupa, nie mogli na tym ołtarzu celebrować Najświętszej Ofiary.


Ołtarz główny w bazylie św. Piotra znajdujący się nad grobem św. Piotra.
Brąz, z którego wykonana jest konfesja św. Piotra pochodzi z
belkowania przedsionka Panteonu (Rzym). Nad ołtarzem góruje
barokowy baldachim z brązu, który zaprojektował
Bernini na polecenie Papieża Urbana VIII.

Historia

Sięgając do korzeni tej tradycji, podaje się, że przywilej ołtarza papieskiego ma swoje źródło w starszej praktyce, jaką było rezerwowanie głównego ołtarza biskupowi (przy nim znajdowała się katedra - tron biskupi). Podkreślało to w jasny sposób, że wszyscy wierni w danym Kościele partykularnym wyznawali tę samą wiarę, złączeni z pasterzem, gromadząc się z nim przy jednym ołtarzu. Właśnie na podstawie tej praktyki główne ołtarze bazylik rzymskich rezerwowano dla Papieża. Należały wtedy one do pałacu papieskiego, tzn. do siedziby Papieża, które określano mianem "Patriarchatu". Początkowo ta praktyka nie była ściśle przestrzegana. Papież Simpliciusz w V wieku zarządził, aby w Bazylikach św. Piotra i św. Pawła oraz św. Wawrzyńca służbę Bożą, po tygodniu, spełniali prezbiterzy określonych okręgów rzymskich. W późniejszym czasie nakazem tym została objęta również Bazylika Matki Bożej Większej. W czterech bazylikach patriarchalnych, już w IX wieku, spełniało, w podobny sposób zorganizowaną służbę Bożą, siedmiu Kardynałów Prezbiterów. Zaś w Bazylice św. Jana na Lateranie, w połowie VIII wieku, tygodniowe święte obrzędy sprawowali Kardynałowie Biskupi, którzy byli przełożonymi stolic położonych w najbliższej okolicy Rzymu. Tymże biskupom papież Stefan III nadał także obowiązek sprawowania Mszy świętej na ołtarzu św. Piotra w poszczególne niedziele. W późniejszych czasach zaczęto jednak bardziej rygorystycznie przestrzegać praktyki rezerwowania ołtarza Papieskiego wyłącznie dla Papieża. Przed motu proprio Pawła VI, obowiązywały dyrektywy wyznaczone przez Benedykta XIV, które znalazły się również w Kodeksie Prawa Kanonicznego (więcej można znaleźć na stronie manuale.ota.pl). Paweł VI, wychodząc na przeciw potrzebom duszpasterskim opublikował motu proprio regulując prawo sprawowania Eucharystii przy ołtarzu papieskim przez innych biskupów i kapłanów - związane to było głównie z coraz intensywniejszym ruchem pielgrzymkowym.


Według tradycji w ołtarzu papieskim bazyliki
św. Jana na Lateranie, który ozdobiony jest
gotyckim baldachimem, znajdują się czaszki
świętych Piotra i Pawła. Podobnie różne
przekazy historyczne podają, że jedna z
drewnianych cząstek tego ołtarza jest
fragmentem stołu, przy którym Mszę świętą
miał sprawować sam święty Piotr.

Prawo obecne

Paweł VI w motu proprio Pelculiare Ius dotyczące używania Ołtarza Papieskiego w Patriarchalnych Bazylikach Rzymskich zezwolił na to, aby na ołtarzu zarezerwowanym dla Papieża mogli sprawować również Mszę świętą:
  1. W swojej bazylice: Kardynał Archiprezbiter Bazyliki (w razie jego nieobecności w Rzymie, lub innego przeszkody, może zastąpić go biskup przez niego delegowany);
  2. W Archibazylice Lateraneńskiej: Kardynał Wikariusz Rzymu lub zastępujący go biskup;
  3. W Bazylice św. Pawła: opat, który nią zarządza;
  4. W Bazylice św. Wawrzyńca za murami: tzw. opat komendatoryjny;
  5. W każdej bazylice patriarchalnej: jakikolwiek biskup przewodniczący wielkiej pielgrzymce;
Papież równocześnie nie odwołał, ani nie ograniczył przywilejów, jakie posiadali już niektórzy prałaci w odniesieniu do danych dni świątecznych. Rzeczą oczywistą jest też to, że przywilej sprawowania liturgii na ołtarzu papieskim nie może mieć miejsca, gdy w danym dniu Papież ma celebrować Eucharystię na tymże ołtarzu (co oznacza, że rzadziej zezwolenie takie będzie udzielane w stosunku do Bazyliki Watykańskiej, gdzie Papież najczęściej odprawia Mszę świętą). Zezwolenie to, o którym pisał Paweł VI, dotyczy jedynie bazylik znajdujących się w Rzymie, a więc. Archibazyliki św. Jana na Lateranie (siedziba Papieża), Bazyliki Watykańskiej (św. Piotra), Bazyliki św. Pawła za murami, Bazyliki Matki Bożej Większej, oraz Bazyliki św. Wawrzyńca za murami.

Pierwotnie tekst ten opublikowany na NRL.

May 27, 2010

Papal Mass in Byzantine Rite - Blessed Pope John XXIII [Video]

May 26, 2010

Sedia gestatoria - lektyka papieska


"Gdy papież niesiony jest w uroczystej procesji na sedia gestatoria, t. j. na siedzeniu z drzewa pozłacanego pokrytem czerwonym aksamitem i obramowanem złotym galobem, dwaj tajni szambelani, idąc z boków, powiewają flabellami, już to dla wyrażenia dostojności Ojca chrześcijaństwa, już aby zwrócić jego uwagę pełnemi oczów piórami pawiemi, iż rostropnym być winien i na czyny swe baczyć, gdyż niezliczona liczba oczów ludu chrześcijańskiego wciąż nań patrzy" (abp A. J. Nowowiejski, Wykład Liturgji Kościoła katolickiego t. 2, s. 468).


Terminologia

Słowo to wywodzi się z łacińskiego lectica ("fotel") i lectus ("łóżko") i oznacza "fotel lub łoże osłonięte baldachimem bądź ściankami bocznymi i daszkiem, noszone na drągach przez tragarzy lub juczne zwierzęta" (encyklopedia PWN). Pierwotnie lektyka posiadała dwie odmiany: a) basterna (łac.) - była to lektyka dla dwóch osób noszona przez zwierzęta (zazwyczaj dwa muły lub konie - jeden z przodu drugi z tyłu); b) brouette (franc. "taczki" lub "wózek") - swego rodzaju kareta dla jednej osoby noszona przez ludzi; c) jako nosze dla chorych lub rannych (w dawniejszych czasach). Określenie "sedia gestatoria" pochodzi zaś z języka włoskiego i w dosłownym tłumaczeniu oznacza "noszone krzesło". Określenie to ma także swoje pochodzenie w języku łacińskim - od: gestus - "trzymanie się", "ruch", "gest"; sedes - "tron". Łacińskie cathedra (cathedrae) oznacza zaś lektykę, podobnie jak gestamen (gestaminis), lectica (lecticae), octaphoron (octaphori).

Historia

Lektyka papieska ma związek i najprawdopodobniej wywodzi się od stolic biskupich (katedr), które początkowo umiejscawiane na stałe, stały się w późniejszym okresie także ruchome. Źródła historyczne podają, że już św. Piotr posiadał swoje katedry (jedną w Antiochii, zaś dwie w Rzymie) - obszerny wykład o tym podaje arcybiskup Antonii Julian Nowowiejski w Wykładzie Liturgji Kościoła katolickiego (t. I, s. 1141 - 1160). Historycy jednak podają, że zwyczaj noszenia papieża na lektyce, a dawniej także nowo wybranych biskupów do swych kościołów partykularnych, sięga dawnych czasów i ma związek z tzw. Sedis Curulis używanym w Rzymie, na którym niesiono nowo wybranego konsula przez miasto. Wspomina o tym Ennodiusz, biskup Pawii, w swym Apologia pro Synodo ("P.L.", LXIII, 206; "Corpus Script. eccl.", VI, Vienna, 1882, 328) pisząc "Gestatoriam sellam apostolicae confessionis" (nawiązywał do katedry św. Piotra znajdującej się w Rzymie). Źródła historyczne podają, że od XV wieku papież na sedia gestatoria niósł Najświętszy Sakrament (wtedy przyjmowała ona nieco odmienny kształt - swego rodzaju stołu umocowanego przed tronem), a od wieku XVI używana była ona w czasie koronacji papieża. Z lektyki zrezygnował dopiero w kilkanaście lat po II Soborze Watykańskim papież Jan Paweł II (rok 1978). Jedna z popularnych polskich stron internetowych podaje anegdotę opisującą moment podjęcia tej decyzji (kilka szczegółów można znaleźć także na stronie poświęconej pojazdom papieskim). Została ona zastąpiona pojazdem niewielkich rozmiarów, zwanym papamobile.



Użycie

Papież niesiony był na lektyce przede wszystkim podczas swych ceremonii koronacyjnych (w czasie koronacji mistrz ceremonii palił trzy wiązki pakuł przed papieżem - elektem siedzącym na lektyce i wypowiadał słowa Pater sancte sic transit gloria mundi - "Ojcze Święty, tak oto przemija chwała tego świata" (ceremonie te ukazuje film z koronacji bł. Jana XXIII - procesja staje trzykrotnie [4:20; 5:20; 6:55] i za każdym razem ceremoniarz zniżając i podnosząc drążek z paleniskiem wypowiada przepisane słowa)), a także, gdy miały miejsce wszelkie uroczyste pochody, jak procesja (introit) papieża do bazyliki św. Piotra, czy w czasie publicznych konsystorzy. W dawniejszych czasach sedia gestatoria używana była w czasie różnych, nieco specyficznych uroczystości, jak np. gdy papież przyjmował coroczny hołd od Królestwa Neapolu, czy innych lenników. Papież niesiony był także na swej lektyce w czasie procesji eucharystycznych. Święty Pius X użył lektyki w czasie Kongresu Eucharystycznego, który odbył się w Rzymie w roku 1905. Obok lektyki (po obu stronach) noszone bywały także dwa flabella (pawie pióra na długich, drewnianych lub metalowych, drągach) - zagadnienie to wymaga jednak osobnego opracowania.

Znaczenie

Sedia gestatoria jest oznaką godności Namiestnika Chrystusowego, jak i jego przywilejem. Oznacza władzę, jaką sprawuje każdy następca św. Piotra, a która pochodzi od Boga, Króla królów i Pana panów. "Gdy od Pana Boga pochodzi wszelka władza i wielkość ludzi, którzy Boży majestat przedstawiają, od Pana Boga też pochodzi wszystko to, co oznacza jego władzę i dostojność. Chrystus Pan, na wzór niebieskiej społeczności, założył na ziemi społeczność ziemską, Kościół, którego Sam jest głową niewidzialną, lecz któremu zostawił głowę widzialną, Piotra. Piotr przejął od Chrystusa oznakę królewskości, która tem bardziej olśniewa wszelkiego innego panowania znaki, im więcej duchowna władza i panowanie władzę i panowanie ziemskie zaćmiewa" - pisał błogosławiony arcybiskup Antonii Julian Nowowiejski (Wykład Liturgji Kościoła katolickiego, t. I, s. 1141).



Świta papieska

Sedia gestatoria noszona była przez bussonanti (czyli tzw. sediarzy), których obecnym zadaniem jest głównie towarzyszenie gościom papieża. W pobliżu nich szli niosący berła dworzanie papiescy, a także gwardia szlachecka. Była to, obok Honorowej Gwardii Pałacowej i Żandarmerii, jedna ze zbrojnych formacji papieskich. Papież Paweł VI rozwiązał wszystkie te organizacje w 1970 r., pozostawiając jedynie Gwardię Szwajcarską. Flabella noszone było przez "tajnych szambelanów", zaś baldachim utrzymywali tzw. umbrelliferi.

Powrót - spekulacje


Już 9 września br. znany i dobrze poinformowany rzymski tradycjonalista, John Sonnen napisał na swym blogu lakoniczną informację o szybkim powrocie lektyki papieskiej (była to bodajże pierwsza informacja traktująca o rzekomym bliskim powrocie sedia gestatoria). Zaledwie dzień później informację tę powtarzały inne katolickie portale, jak np "The Hermeneutic of continuity". Tego samego dnia, John Sonnen na swym drugim blogu opublikował krótki tekst, w którym wyraził swoje poparcie sprawie. 11 września umieścił zaś fragment z jednej z książek kardynała Ratzingera, w której poruszał on tematykę lektyki i tiary. Tego samego dnia, znana strona promująca Brewiarz Rzymski (w swej formie sprzed Soboru Watykańskiego II) do sedia gestatoria odniosła Psalm 88. W tym miejscu wart odnotowania jest także fakt zamieszczenia informacji przez Katolicką Agencję Informacyjną, w której przedstawione zostały sylwetki tzw. sediarzy i opisane niektóre z aspektów ich pracy, a także podane motywy rezygnacji Jana Pawła II z lektyki. Po niedawnym incydencie w Bazylice św. Piotra przed Mszą świętą zwaną pasterką, spekulacje na nowo odżyły. Spotkać się z nimi możemy m. in: : na blogu wspominanego wyżej Johna Sonnena (publikował informacje odpowiednio 25 i 26 grudnia); na włoskojęzycznym blogu "Fides et Forma"; na niemieckojęzycznym blogu "Exsvltet"; na hiszpańskojęzycznym blogu "Costumbriaro Tradicional Católico". Swój głos w tej sprawie zabrał także x. John Zuhlsdorf, opowiadając się za przywróceniem lektyki papieskiej. Najczęściej używane argumenty w tym względzie są następujące: a) przywrócenie sedia gestatoria wpisałoby się w głoszoną i wypełnianą przez Benedykta XVI, tzw. hermeneutykę ciągłości; b) wzrosłoby bezpieczeństwo papieża (nie można byłoby go bezpośrednio zaatakować); c) papież byłby widoczny dla wszystkich, nie zaś dla garstki ludzi, którzy stoją najbliżej trasy, którą papież przebywa; d) użycie lektyki podkreślałoby ważność i godność funkcji pełnionej przez każdego następcę św. Piotra.

Galeria papieska

Poniżej galeria obrazów i zdjęć ukazujących niektórych następców św. Piotra na swych sedia gestatoria: od Piusa II do Jana Pawła I (więcej materiałów można znaleźć na stronie Costumbriaro Tradicional Católico):

Pius II

Juliusz II

Leon X

Pius VIII

Pius IX

Leon XIII

Pius X

Benedykt XV

Pius XI

Pius XII

Jan XXIII

Paweł VI

Jan Paweł I

Artykuł pierwotnie opublikowałem na NRL.

May 25, 2010

The statue of Saint Peter in Pontifical [Papal] Vestments


From saintpetersbasilica.org: "The bronze statue of St. Peter stands out among the ornamentations of the central nave. Close to the first pier on the right supporting the dome, it shows us St. Peter seated on a marble throne in the act of blessing the faithful with his right hand, while in his left he holds the keys of the kingdom. On 29 June, the Feast of St. Peter, the statue is dressed in solemn vestments. It has been attributed to Arnolfo di Cambio (1245-1302) but, it seems, erroneously. In fact a seal dated 1283 was found which shows this statue, and the epigraph beneath it describes it as "ancient". It is probable that it is an early sixth-century work which ended up in the basilica in 1300. St. Peter's throne was made in 1800, and stands on a Sicilian jasper pedestal made in the mid-18th century. The two candelabra were placed in front of the statue in 1971"



From saintpetersbasilica.org: "This ancient statue of St. Peter, portrayed as he gives a blessing and preaches, while holding the keys to the kingdom of heaven is famous throughout the world. Some scholars have attributed it to Arnolfo di Cambio (1245-1302), but others believe that it is a V century casting. Pilgrims who come to the Basilica traditionally touch and kiss its foot, so that it is literally worn thin. In the Middle Ages pilgrims who reached Rome, touched and kissed the foot of the statue and prayed to St. Peter asking that he be merciful and open the gates of heaven for them if they died during the pilgrimage. On 29 June, the feast of St. Peter, the statue is clothed with an amice, alb, tiara, stole, red cope and a ring so that it practically seems to come to life. Fine marble, Sicilian jasper, green porphyry and the "marble of St. Peter" decorate the pedestal. Behind it, there is what seems to be a fine brocade draping, however, it is actually a mosaic. Above the baldachin, in a circular mosaic is a portrait of Pope Pius IX (1847-1878), the first Pope who in nineteen centuries reigned longer than St. Peter himself, who had led the church for twenty-five years. Pius IX sat on Peter's throne for thirty one".


May 22, 2010

Archdale A. King - Uroczysta Msza papieska


Publikujemy tłumaczenie fragmentu jednej z publikacji znanego angielskiego liturgisty - Archdale A Kinga, który wcześniej umieszczaliśmy w
oryginalnej (angielskiej) wersji. Tłumaczenie na język polski można pobrać także jako dokument w formacie pdf (do użytku prywatnego). Tekst jest w tłumaczeniu Anny Filomeny Kaźmierczak. Jednocześnie dziękujemy za cenne uwagi panu Michałowi Barcikowskiemu z redakcji "Christianitas".

Załącznik I: UROCZYSTA MSZA PAPIESKA

Uroczysta Msza papieska została zawieszona przez kataklizm upadku Państwa Kościelnego Venti Settembre. Od owego dnia, tj. 20 września 1870r. do 1 stycznia 1888 w watykańskiej bazylice zamilkły srebrne trąby: Najwyższy Pasterz nie odprawiał już Najświętszej Ofiary przy grobie Apostoła, a tron Domnus apostolicus pozostał pusty.

Jubileusz kapłaństwa Leona XIII (1878-1903) obchodzony dn. 1 stycznia 1888r. stał się okazją do powrotu do uroczystej Mszy św., niemniej dopiero 11 lutego 1929r. „kwestia rzymska” została rozstrzygnięta, a Państwo Watykan zostało uznane przez Włochy.

Odtąd Ojciec Święty mógł opuścić swe watykańskie „więzienie”, co uczynił w Boże Ciało tegoż roku, asystując w procesji Najświętszego Sakramentu na placu św. Piotra. Później, 20 grudnia, papież Pius XI świętował swój kapłański jubileusz sprawując Najświętszą Ofiarę w kościele katedralnym św. Jana na Lateranie. Msza św. miała prosty charakter, bez przepychu ceremonii towarzyszącego zazwyczaj uroczystej Mszy papieskiej.

Uroczystą Mszę św. sprawuje się zazwyczaj w tak doniosłych momentach jak ogłoszenie dogmatu lub kanonizacja świętego(świętej).

Szatom papieskim poświęcono osobny wątek, tak więc ograniczymy się tutaj do zaznaczenia pewnych charakterystycznych cech ceremonii.

Asysta Mszy św. obejmuje kardynała diakona, apostolskiego subdiakona niosącego ewangeliarz w procesji na wejście, greckiego diakona i subdiakona, kardynała biskupa asystenta, dwóch kardynałów asystentów diakonów, dwóch protonotariuszy apostolskich podnoszących przód faldy w czasie przemieszczania się papieża, dwóch szambelanów niosących tren, dziekana roty z drogocenną mitrą i na koniec dwóch patriarchów lub arcybiskupów, niosących (odpowiednio) księgę i świecę. W procesji na wejście uczestniczą także turyferariusz z dymiącą kadzielnicą (1) i siedmiu akolitów niosących świece (2).

W czasie modlitw przygotowawczych kardynał biskup stoi po prawicy papieża, kardynał diakon po lewej stronie, zaś pozostali członkowie asysty z tyłu.

Po pierwszym okadzeniu kardynałowie diakoni całują policzek i pierś papieża a ów powraca do tronu przed ołtarzem Katedry św. Piotra w absydzie.

Starszy diakon z mitrą na skroniach siedzi na faldistorium przed ołtarzem twarzą do tronu; apostolski subdiakon wraz z greckimi członkami asysty siedzą na stopniach ołtarza, podczas gdy asystujący biskup i dwóch asystujących diakonów pozostają w pobliżu tronu.

Subdiakon i diakon bizantyński śpiewają (odpowiednio) lekcję i ewangelię w języku greckim po ich uprzednim odśpiewaniu po łacinie i są to zazwyczaj mnisi z włosko-greckiej badii Grottaferrata.(3) Na zakończenie lekcji subdiakoni dwóch obrządków przechodzą, by ucałować stopy papieża. Siedmiu członków służby niosących świece asystuje przy ewangelii łacińskiej, dwóch zaś przy greckiej.(4) Papież całuje oba teksty.

Celem uniknięcia zatrucia podejmuje się środki zapobiegawcze, a w czasie ofertorium ma miejsce ceremonia pregustatio — pregustacji chleba i wina(4). Po odśpiewaniu Et homo factus est w Credo, kardynał biskup i apostolski subdiakon umywają ręce przy kredencji a następnie rozkładają lniane płótno obszyte i przedzielone złotą koronką nad mensą ołtarza. Tkanina pierwotnie służyła za korporał i przykrywała oblata. Subdiakon odziany w welon naramienny przynosi bursę i korporał, dwa puryfikaterze oraz srebrną puszkę z hostiami. Diakon, który rozkłada korporał, odbiera bursę i hostie. W międzyczasie zakrystian odziany w welon naramienny (subdiaconale), w towarzystwie akolity niosącego dwie puste ampułki i mały flakon, przynosi kielich, patenę, puryfikaterze oraz złotą łyżkę do papieskiej kredencji po stronie ewangelii. Zakrystian w asyście podczaszego dokonuje wówczas puryfikacji naczyń sakralnych, łyżki i ampułek winem, zaś ampułek na wodę — wodą. Podczaszy wlewa niewielką ilość wina i wody do naczynia i ją wypija: pozostałość zostaje przelana do ampułek i przekazana akolicie. Zakrystian w welonie naramiennym kładzie naczynia na ołtarz. Wówczas kardynał diakon bierze trzy hostie i kładzie je na patenę, jedną przecierając patenę, drugą zaś dotykając wnętrza i zewnętrza kielicha. Zakrystian spożywa obie hostie zwrócony twarzą ku papieżowi, natomiast trzecia hostia jest przeznaczona do Mszy św. Wypróbowania oblacji dokonuje kardynał diakon, wlewając nieco wina i wody do naczynia, które podczaszy natychmiast wypija. Diakon wlewa do kielicha ilość wina wystarczającą dla trzech osób, zaś subdiakon dodaje wodę złotą łyżką. Jeżeli Msza św. jest sprawowana z okazji kanonizacji, po Credo papieżowi ofiaruje się świece, chleb, wino, wodę, młode turkawki i dwa inne małe ptaszęta.

Na podniesienie ośmiu prałatów niesie pochodnie, przy czym ani w czasie podniesienia ani w innym momencie Mszy papieskiej nie ma dzwonka. Małego dzwonka nigdy nie wprowadzono, nawet do Mszy św. odprawianej w obecności papieża.

W czasie wielkiego podniesienia hostii i kielicha papież wznosi ramiona pionowo, obracając się najpierw w prawo a potem w lewo. „Srebrna symfonia” zespołu trębaczy straży honorowej, grana na podniesienie była dotąd objęta restrykcjami przez Leona XIII.

Przed Pater Noster akolita zabiera ampułki i małą fiolkę do kredencji, natomiast zakrystian w naramiennym welonie niesie w prawej dłoni złotą fistułę, w lewej zaś kielich do ablucji. Podczaszy ampułki i puryfikuje je wraz z naczyniem, fistułą i kielichem do ablucji. Ceremonia pregustacji się powtarza, po czym akolita bieży z ampułkami i naczyniem ku prawej stronie tronu, zakrystian zaś dzierży fistułę, kielich i dwa puryfikaterze.

Ceremonia w której papież wkłada święte postaci do kielicha na Pax Domini sit semper vobiscum zniknęła do czasu Ordo Romanus IV, zaś jej miejsce zajęło zwyczajowe połączenie postaci (commixtio). Znak pokoju przekazuje się w normalnej pozycji biskupowi asystującemu i asystującemu kardynałom diakonom, z tym że w przypadku diakona i subdiakona jest on odłożony do czasu komunii.

Papież powraca do tronu by przyjąć komunię św., a ceremonia przebiega następująco: kardynał diakon pierwszy bierze patenę, na której ceremoniarz położył asterysk, podnosi ją na wysokość swojego czoła, tak by była widziana przez lud, obraca się w prawo by pokazać ją papieżowi, wznosi ją wyżej czyniąc półkole a następnie zwraca się w lewo w taki sposób, by pokazać ją wiernym i papieżowi po raz trzeci.

Subdiakon, klęcząc po stronie ewangelii, przejmuje patenę i asterysk i zanosi je papieżowi, a jego dłonie zakrywa zdobiony złotem welon (linteum pectoralis). Asterysk jest zabezpieczeniem w formie gwiazdy, nakładanym na patenę, aby przykryć hostię w czasie niesienia jej do tronu. Ma dwanaście promieni, na których wypisane są imiona dwunastu apostołów. W obrządku bizantyńskim asterysk jest normalnym ornamentem liturgicznym, chroniącym chleb eucharystyczny przed kontaktem z welonem. Typ wschodni składa się z dwóch półkoli z gwiazdką zawieszoną w środku.

Kielich podnosi kardynał diakon postępując tak jak z pateną. Następnie ceremoniarz przykrywa kielich zdobioną złotem palką, zaś diakon zanosi go do tronu. Dwóch arcybiskupów trzyma księgę z modlitwami na komunię, podczas gdy trzeci asystuje ze świecą trzymaną w dłoni. Drugi ceremoniarz zdejmuje asterysk a papież biorąc dwie cząstki Hostii w lewą dłoń wypowiada słowa: Panem coelestem oraz Domine non sum dignus. Innocenty III (1198-1216) nie wspomina o formułach, lecz można je znaleźć w Ordo kardynała d'Estouville (1402-82) z końca XV wieku. Drugie commixtio było uprzednio zwyczajowe po komunii papieskiej, zaś w Ordo Romanus I czytamy: Qui dum communicaverit, de ipsa Sancta quam momorderit ponit in calice in manus archidiaconi dicendo: Fiat commixtio ....(6). Ordo Romanus VII uzupełnia rubrykę następująco: Et expleta confractione, quando communicat domnus apostolicus partem sibi mordet et reliquam in calicem mittit faciens crucem de ea tribus vicibus super calicem, nihil Dickens (7). Diakon podchodzi z kielichem, a zakrystian daje fistułę asystującemu biskupowi. Następnie papież wkłada fistułę do kielicha i w ten sposób przyjmuje Krew Pańską (8). Agnus Dei kończy chór po przyjęciu komunii przez papieża.

Druga połowa Hostii jest udzielana przy tronie diakonowi i subdiakonowi przy czym diakon stoi, a subdiakon klęczy.(9) Oboje całują pierścień i otrzymują pax. Asysta powraca do ołtarza: diakon niesie kielich i fistułę zaś subdiakon patenę. Subdiakon puryfikuje patenę nad kielichem, natomiast diakon spożywa część Przenajdroższej Krwi Pańskiej za pomocą fistuły. Pozostałość z kielicha przyjmuje subdiakon, lecz bez użycia „trzcinowej rurki”. Następnie dokonuje się puryfikacji kielicha.

W międzyczasie papież przyjmuje ablucje w kielichu specjalnie przygotowanym w tym celu, podawanym mu przez asystującego biskupa. Ów powraca do ołtarza na komunię i pokomunię.

Audytor roty odziany w tunicelę stoi przy papieżu podczas błogosławieństwa trzymając krzyż pontyfikalny.

Zarówno manipularz jak i paliusz zostają na ołtarzu. Po włożeniu papieżowi tiary, rękawic i pierścienia arcykapłan bazyliki, w asyście dwóch kanoników, podchodzi do papieża, by wręczyć mu jedwabną portmonetkę zdobioną złotem, w której znajduje się dwadzieścia pięć juliuszy — starych papieskich pieniędzy. Arcykapłan, przedstawiając honorarium mówi: Beatissime Pater, capitulum et canonici hujus sacrosanctae basilicae, Sanctitatae [sic] vestrae consuetum offerunt presbyterium pro missa bene cantata. Wówczas arcykapłan całuje dłoń papieża, zaś dwóch kanoników jego stopę. Papież oddaje portmonetkę kardynałowi diakonowi ta zaś przechodzi do niosącego tren, a następnie do kanonika zakrystiana bazyliki, który daje mu w zamian pięć ecu, czyli ok. 27 franków sprzed pierwszej wojny światowej.(10)

Przypisy

(1) Por. O.R. I, 8; Pat. Lat., t. LXXXVIII, kol. 941. Wedle przepisów Ordo kadzielnicę ma nieść subdiakon regionalny.

(2) Tamże. Por. Obrządek Lioński.

(3) Por. O.R. XIV, 46; Pat. Lat., t. LXXVIII, kol. 1146.

(4) Ad evangelium latinum portantur septem candelabra, et immediamente dicitur evangelium graecum cum duobus candelabris accensis, et alia quinque portantur in altari. O.R. XV, 10; Pat. Lat., t. LXXVIII, kol. 1280. Gdzie jest pozostałych pięć świec w czasie greckiej ewangelii? Bp Edmund sugeruje, że portantur może oznaczać ponuntur (reponuntur) i że świece były następnie umieszczane na ołtarzu. Hist. Liturg., XIII, str. 306.

(5) Por. Pontifical Mass at Lyons.

(6) O.R I, 19; Pat. Lat., t. LXXVIII, kol. 946; Andrieu, Les Ordines Romani du Haut Moyen Age, t, 11 (Louvain, 1948), str. 101-2.

(7) O.R. VII, 23; Andrieu, ostr. cit., t. II, str. 305. Odniesieniem w Pat. Lat. jest Ordo Scrutinii ad electos, t. LXXVIII, kol. 993-1000.

(8) Fistula, vide astr.endix II.

(9) Les Messes papales solennelles (Desclée, n.d.), str. 44.

(10) W Lionie kanonicy kościoła prymasowskiego wręczają honorarium arcybiskupowi po okadzeniu oblata na offertorium w Mszy pontyfikalnej.

Liturgia Kościoła Rzymskiego, Archdale A. King. Bruce: Milwaukee, 1957.

Tłumaczenie: Anna Filomena Kaźmierczak


May 19, 2010

Giovanni Palestrina - Missa Papae Marcelli


From Wikipedia:
"The Missa Papae Marcelli consists, like most Renaissance masses, of a Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus/Benedictus, and Agnus Dei, though the Agnus Dei is in two parts rather than the common three. The mass is freely composed, not based upon a cantus firmus or parody. Perhaps because of this, the mass is not as thematically consistent as Palestrina's masses based on models. It is primarily a six-voice mass (there are eight during the Agnus Dei due to doubling), though the use of the full forces is reserved for specific climactic portions in the text, and voice combinations are varied throughout the piece. It is set primarily in a homorhythmic, declamatory style, with little overlapping of text and a general preference for block chords such that the text can clearly be heard in performance, unlike many polyphonic masses of the 16th century. Like much of Palestrina's contrapuntal work, voices move in primarily stepwise motion, and the voice leading strictly follows the rules of the diatonic modes codified by theorist Gioseffo Zarlino".




Musical notation [pdf]




Musical notation [pdf]



Musical notation [pdf]



Musical notation [pdf]



Musical notation [pdf]



Musical notation I [pdf] || Musical notation II [pdf]



May 18, 2010

Ks. Jerzy Stefański - Publikacje Urzędu Papieskich Nabożeństw Liturgicznych wydane przez abpa P. Marini’ego


Dzięki uprzejmości ks. Jerzego Stefańskiego publikujemy artykuł, w którym krótko omówione są publikacje Urzędy Papieskich Celebracji Liturgicznych. Artykuł ten pierwotnie ukazał się w:
Liturgia Sacra, nr 1 (2007), ss. 225-229. Artykuł ten można pobrać także jako plik pdf w sekcji z dokumentami (do użytku prywatnego).

Nazwisko abp. Piero Mariniego, Mistrza Ceremonii Papieskich, jednoznacznie kojarzy się z założonym przez niego Urzędem Papieskich Nabożeństw Liturgicznych. Poza zwyczajną „obsługą” wszystkich liturgicznych publicznych celebracji, którym przewodniczy papież, a także celebracji sprawowanych przez kardynałów kurialnych z polecenia papieża, abp. Piero Marini spowodował (wraz ze swoimi współpracownikami) opublikowanie kilku istotnych ksiąg liturgicznych oraz opracowań związanych z papieską posługą liturgiczną. Trzy pierwsze z zaprezentowanych poniżej ksiąg stanowią editio princeps, gdyż po raz pierwszy liturgiczne, istotne momenty z życia i posługi papieża zostały opracowane, wydane i ujęte w formie ksiąg liturgicznych dostępnych dla ogółu wiernych. Księgi i opracowania prezentujemy zgodnie z chronologią ich wydania, ograniczając się z konieczności do skrótowego ich przedstawienia.


1) Ordo exsequiarum Romani Pontificis, E Civitate Vaticana 2000, ss. 438.


Obszerność tej księgi, a także dwóch poniżej omówionych, wyjaśnia się faktem, że zawiera równolegle teksty (na przeciwległych stronach) łacińskie oraz włoskie. Stanowi to duże novum w tradycji i praktyce publikowanych ksiąg przez Stolicę Apostolską. Księgę Ordo otwiera krótki reskrypt objaśniający jej iter redactionale autorstwa abp. P. Marini’ego oraz „Wprowadzenie” (Proemium), w którym podkreślona jest najpierw teologia zmartwychwstania inspirująca obrzędy liturgii wszystkich zmarłych, a w sposób szczególny ceremonii związanych z pogrzebem papieża. Istotną treść księgi Ordo wypełniają obrzędy trzech „stacji” papieskiej liturgii pogrzebowej: w domu (apartamentach) papieża, w Bazylice Watykańskiej oraz w miejscu złożenia zwłok.

Stacja I obejmuje obrzędy następujące po stwierdzeniu śmierci papieża oraz towarzyszące wystawieniu ciała w apartamentach papieskich. Stację II wypełniają obrzędy związane z przeniesieniem ciała zmarłego papieża do Bazyliki św. Piotra oraz Msza św. pogrzebowa. Modlitwy towarzyszące obrzędom i czynnościom złożenia ciała do grobu (np. pieczętowanie trumien, akty natury prawnej) zawarte są w części księgi zatytułowanej Stacja III. Całość księgi dopełniają wskazania na temat obchodów „novendialiów”, określanych jako antiqua consuetudo, oraz Dodatek z tekstami pełnych formularzy mszalnych (a także prefacji) za zmarłych, śpiewów gregoriańskich itd. – do wykorzystania w czasie różnorakich celebracji liturgicznych sprawowanych z okazji śmierci papieża.


2) Ordo rituum conclavis, E Civitate Vaticana 2000, ss. 344.


Poza zwyczajowym dla tego rodzaju ksiąg reskryptem oraz Wprowadzeniem całość Ordo składa się zasadniczo z pięciu rozdziałów oraz Dodatku (teksty odpowiednich formularzy mszalnych, obrzędy Mszy św. wraz z I, II i III Modlitwą eucharystyczną oraz zestawem dodatkowych różnych tekstów do wyboru, np. formularze Modlitwy Powszechnej, Błogosławieństwa Apostolskiego, itp.).

Rozdział I zawiera pełny formularz Mszy św. o wybór papieża. Zaleca się, aby była to Msza św. koncelebrowana przez wszystkich kardynałów elektorów pod przewodnictwem dziekana kolegium kardynalskiego, w Bazylice św. Piotra (lub innym miejscu wskazanym przez Mistrza Ceremonii Papieskich), z licznym udziałem wiernych, w godzinach porannych pierwszego dnia Conclave. Rozdział II Ordo dotyczy wyłącznie kardynałów elektorów. O ustalonej godzinie udają się oni procesyjnie z Kaplicy Paulińskiej w Pałacu Apostolskim do Kaplicy Sykstyńskiej. Towarzyszy temu śpiew Litanii do Wszystkich Świętych. Po dojściu do niej następuje złożenie przysięgi przez kardynałów elektorów. Rozdział III traktuje o sposobie wyboru papieża, zgodnie z konstytucją Jana Pawła II z 1996 r. Universi Dominici Gregis. Rozdział IV opisuje czynności następujące bezpośrednio po dokonanym kanonicznie wyborze papieża. Papież-elekt wyraża publicznie zgodę na wybór, oznajmia swoje imię, wygłasza swą pierwszą proklamację, po uprzednim przybraniu w zakrystii szat papieskich. Krótka liturgia słowa Bożego zakończona jest uroczystym śpiewem Te Deum. Ostatni (V) rozdział obejmuje obrzęd uroczystego oznajmienia wyboru nowego papieża wraz z jego pierwszym błogosławieństwem Urbi et Orbi, przekazanego z balkonu Bazyliki Watykańskiej. Warto na koniec przypomnieć, że powyżej omówione dwie księgi, pomimo że wydrukowane zostały w 2000 r., ujrzały światło dzienne dopiero w 2005 r., tuż po śmierci Jana Pawła II.


3) Ordo rituum pro ministerii petrini initio Romae episcopi, E Civitate Vaticana 2005, ss. 228.


Powyższa księga, podobnie jak poprzednie dwie tutaj zaprezentowane, jest także dwujęzyczna. Poza „standardowymi” wstępnymi dokumentami (reskrypt oraz Praenotanda) Ordo składa się z trzech rozdziałów. Pierwszy z nich powtarza w nieco rozbudowanej formie V rozdział z księgi Ordo rituum conclavis, noszący tytuł: Uroczyste oznajmienie wyboru papieża oraz pierwsze błogosławieństwo Urbi et Orbi. Zasadniczą treść omawianej księgi wypełniają dwa rozdziały (II i III). Rozdział II podaje wskazania obrzędowe związane z pierwszą, uroczystą celebrą Mszy św. nowego papieża. Ma ona swoją Statio I przy Konfesji św. Piotra, skąd papież wraz z asystą i koncelebransami procesyjnie udają się na plac św. Piotra. W czasie Mszy św., po proklamacji Ewangelii w języku greckim, następuje nałożenie papieżowi paliusza oraz „pierścienia Rybaka”. Jako swoiste dopełnienie celebry w Bazylice św. Piotra przewidziana jest „stacja” (w formie liturgii słowa) przy grobie św. Pawła, w Bazylice jemu dedykowanej. III rozdział obejmuje liturgię w pozostałych dwóch bazylikach papieskich. Chodzi tu najpierw o celebrę Mszy św. w Bazylice na Lateranie, która, jak wiadomo, jest tytularną świątynią Biskupa Rzymu. Po jej „liturgicznym objęciu” papież udaje się do czwartej bazyliki papieskiej, czyli do Bazyliki Najświętszej Maryi Panny Większej. Ma tam miejsce krótkie nawiedzenie połączone z nabożeństwem słowa Bożego.


4) Sede Apostolica vacante. Storia – legislazione – riti. Luoghi e cose, Città del Vaticano 2005, ss. 259.


Na korpus tego studium składa się jedenaście artykułów związanych tematycznie ze śmiercią, pogrzebem, okresem sede vacantei, conclave i wyborem papieża. Poszczególne opracowania w sposób naukowy przybliżają powyższe wydarzenia i ukazują je w wymiarze historycznym, celebracyjnym, zwyczajowym oraz prawnym. Wszystkie te studia obficie korzystają ze wskazań zawartych w konstytucji apostolskiej Jana Pawła II z 1996 r. Universi Domini Gregis dotyczącej wakatu Stolicy Apostolskiej oraz wyboru nowego papieża. Dokument ten zresztą znalazł się w Dodatku niniejszej książki, wraz z obszernym słownikiem tematycznym oraz indeksem analitycznym.


5) Inizio del Ministero Petrino del Vescovo di Roma Benedetto XVI, Libreria Editrice Vaticana 2006, ss. 566.


Urząd abp. P. Mariniego poprzez tę publikację obejmującą 21 artykułów przybliżył, udokumentował i wielowymiarowo wyjaśnił wymowę i sens pierwszych dni urzędowania nowo wybranego papieża na przykładzie osoby Benedykta XVI. Punkt ciężkości z natury rzeczy, mając na uwadze wydawcę tej publikacji, spoczywa na problematyce obrzędowej, pogłębionej jednakże o różnorakie analizy tekstów Ordo (zob. nr 3 naszego zestawu), np. w perspektywie biblijnej, patrystycznej, orientalnej, eklezjologicznej, chrystologicznej, pneumatologicznej itd. Znajdujemy ponadto studia na temat dziejów i znaczenia paliusza papieskiego, „pierścienia Rybaka”, Katedry Laterańskiej, itd. Opracowania dotyczące pierwszych dwóch oficjalnych celebracji papieskich, analizowane od strony muzycznej, przekazu telewizyjnego oraz relacje prasy międzynarodowej, dopełniają wraz z integralnymi tekstami pierwszych homilii papieskich całość obszernej pozycji dokumentującej początek pontyfikatu Benedykta XVI.


6) P. MARINI, Liturgia e bellezza. Nobilis pulchritudo. Memoria di una esperienza vissuta nelle celebrazioni liturgiche del Santo Padre, Libreria Editrice Vaticana 2005, ss. 140.


Podtytuł książki Mistrza Ceremonii Papieskich wyjaśnia, że jej treść wypływa z doświadczeń osobistych wynikających z kilkudziesięcioletniej posługi autora przy celebracjach sprawowanych przez papieża, w tym przypadku Jana Pawła II. Opinie autora zyskują na dodatkowej wiarygodności, gdyż przemawia tutaj bezpośredni świadek, a także współtwórca posoborowej reformy liturgicznej jako kilkuletni pracownik Kongregacji Kultu Bożego, a także wieloletni profesor najbardziej prestiżowej uczelni liturgicznej na świecie, czyli Papieskiego Instytutu Liturgicznego – Anselmianum. Książka ukazuje, że liturgia uobecnia mirabilia Dei, w których opus nostrae redemptionis exercetur, i dlatego domaga się ona godnego, estetycznego, wręcz pięknego sprawowania. Zrozumiałe zatem, że abp P. Marini z emfazą podkreśla autentyczną ars celebrandi liturgicznej posługi papieża w świecie. Cennym ubogaceniem całości są jego wywody na temat historii i symboliki ważniejszych liturgicznych szat i insygniów papieskich (np. mitry, paliusza, feruli, pierścienia).


7) Sede Apostolica vacante. Eventi e celebrazioni, aprile 2005, Libreria Editrice Vaticana 2007, ss. 686.


Jakkolwiek powyższa publikacja w swym tytule nawiązuje do wcześniejszego wydania z 2005 r. (zob. nr 5 naszego zestawu), jest ona jednak ponad dwukrotnie obszerniejsza i ubogacona o wydarzenia związane ze śmiercią i pogrzebem Jana Pawła II w dniach 2-8 kwietnia 2005 r. oraz celebracje (i inne akty) towarzyszące conclave i wyboru Benedykta XVI. Faktografia opisująca ostatnią drogę Jana Pawła II, ukazana zarówno od strony obrzędowej, jak i audiowizualnej przekazanej przez telewizję, prasowej (itd.), nie pomija zasadniczej wizji teologicznej, jaką jest permanentna wiara Kościoła w paschalną tajemnicę Chrystusa. Cierpiący, powszechny Kościół towarzyszący umierającemu Janowi Pawłowi II nigdy nie oddalił się w swej wierze od zmartwychwstałego Chrystusa. W omawianej publikacji odnajdujemy obszerne materiały dokumentujące wybór Benedykta XVI. Jest to swoista, bardzo dokładna kronika wydarzeń poprzedzających najpierw Conclave (funkcjonowanie Kurii Rzymskiej, rola kolegium kardynałów, zadania Sali Prasowej, Urzędu Papieskich Nabożeństw Liturgicznych, itd.), a później bezpośrednio związanych z przebiegiem conclave (regulamin wyboru papieża, obrzędy w czasie conclave, przyjęcie i proklamacja wyboru, itd.). Całość publikacji dopełniają: słownik tematyczny oraz trzy indeksy: analityczny, nazwisk oraz współautorów.


Wartość omówionych powyżej publikacji Urzędu Papieskich Nabożeństw Liturgicznych, kierowanego przez abp. P. Mariniego, polega nie tylko na ich wyjątkowej zawartości, ale przede wszystkim na fakcie, że po raz pierwszy w dziejach Kościoła stały się one dostępne dla każdego zainteresowanego.


Ks. Jerzy Stefański


May 17, 2010

Pope Benedict XVI - The Beauty of Papal Liturgy [Modern]

May 16, 2010

Ufficio delle Celebrazioni Liturgiche del Sommo Pontefice: I Cardinali Diaconi e l’uso della dalmatica


Come a Gerusalemme, anche nella primitiva Chiesa di Roma troviamo subito, quando i cristiani sono più numerosi, 7 diaconi che assistevano il Pontefice nell’assemblea dei fedeli, nell’amministrazione e nell’esercizio della carità. Il Liber Pontificalis attribuisce a Clemente I (92-99) la divisione di Roma in sette regioni per la cura dei poveri della città, e per questo servizio troveremmo i diaconi. Di fatto il suo successore, Papa Evaristo (99-108), precisava le loro funzioni nella Chiesa e ordinò 7 diaconi per assistere il Vescovo di Roma nella distribuzione delle elemosine.

Nel secolo III, Papa Fabiano (236-250) organizzò meglio il lavoro dei 7 diaconi, creando 14 regioni a Roma ed affidando a ciascuno dei diaconi due regioni. Crescendo il numero dei cristiani, furono assegnati altri preti e diaconi come ausiliari al principale titolare delle chiese o diaconie. In realtà, per il servizio della Chiesa di Roma non bastavano i diaconi e così Papa Cleto (80-92) aveva anche fissato in 25 il numero di preti per il servizio della città, con un territorio affidato a ciascuno di loro e, in questo modo, sorsero le parrocchie.

Nel pontificato di Gregorio I (590-604) vennero raddoppiati il numero di regioni e quello dei diaconi che saranno 14. Sotto il pontificato di Gregorio II (715-731) furono aggiunti quattro nuovi diaconi detti palatini per servire la basilica del Laterano e così i diaconi diventarono 18. Il loro incarico consisteva nell’aiutare il Papa nella Messa per turno nei giorni della settimana. Nella seconda metà del sec. XI, col riordinamento del Collegio cardinalizio, le chiese delle diaconie cominciano ad essere assegnate in titolo a 18 cardinali, che perciò si chiamarono cardinali diaconi, firmandosi come tali in aggiunta al titolo della chiesa rispettiva.

Si può dire che questi preti e diaconi principali dovevano aiutare il Papa nelle basiliche romane dove erano incardinati e si cominciò a qualificarli come “cardinali”. Vengono chiamati da questo momento “preti o diaconi cardinali”, cioè “incardinati”. a questo punto troviamo il presbiterio romano, consiglieri e cooperatori del Papa, Vescovo di Roma, che dal 1150 formarono il Collegio Cardinalizio con un Decano, che è il Vescovo di Ostia, e un Camerlengo quale amministratore dei beni

Vediamo così che dai primi tempi per l’amministrazione della città di Roma e per il servizio liturgico del Papa si trovano i Cardinali diaconi. E così rimarrà lungo i secoli. Sarà nel sec. XI, con la riforma ecclesiastica di Leone X, quando i cardinali cominciarono ad essere meno legati al servizio liturgico e pastorale di Roma, per diventare coadiutori diretti del Papa nel servizio della Chiesa universale.

D’altra parte, e in diretta relazione con i Cardinali diaconi, troviamo la dalmatica. Questa veste a principio del III sec. era divenuta la sopravveste delle persone più ragguardevoli. La troviamo nel Liber Pontificalis come un distintivo d’onore concesso ai diaconi romani da Papa Silvestro (314-335), ut diaconi dalmaticis in ecclesia uterentur (Liber Pontificalis, Ed. Mommsen 1,1, p. 50) per distinguerli fra il clero a motivo degli speciali rapporti che essi avevano col Papa. In precedenza essa era parte dell’abbigliamento del pontefice e abito proprio e distintivo del vescovo. Fuori di Roma i diaconi indossavano nel servizio liturgico la semplice tunica bianca, a cui ben presto sovrapposero l’orarium o stola.

La notizia della concessione di papa Silvestro è confermata dall’autore romano delle Quaestionum Vet. et novi Testamenti (circa a. 370), il quale, non senza una punta d’ironia scrive: Hodie diaconi dalmaticis induuntur sicut episcopi (n. 46). Ciò prova che la Chiesa romana riteneva l’uso della dalmatica come un privilegio suo proprio, e che soltanto il Papa potesse conferirla. Questo costume romano ancora nel sec. X, si afferma nell’OR XXXV (n. 26), la cui rubrica mantiene la prerogativa della Dalmatica ai diaconi cardinali, cioè ai sette diaconi regionari, che la ricevevano nella loro Ordinazione, mentre i diaconi forenses ne erano esclusi.

Con lo stabilirsi della liturgia romana in Gallia al tempo dei Carolingi, la dalmatica diventa abbastanza comune sebbene Roma sempre vi si oppose. Probabilmente a partire del secolo XI la dalmatica diventerà la vera e propria veste liturgica superiore dei diaconi mentre vescovi e presbiteri la indosseranno sotto la pianeta.

Da quanto abbiamo brevemente accennato si può desumere che quando i cardinali diaconi si rivestono con la dalmatica per servire il sommo Pontefice nelle celebrazioni liturgiche ci troviamo davanti a un uso tipicamente romano in stretta relazione con la storia dei papi e della loro liturgia.

I Cardinali diaconi adoperano la dalmatica quando servono il Pontefice, sia nella santa Messa o in altre celebrazioni liturgiche, ma non quando concelebrano con lui. In questo secondo caso adoperano la veste propria del sacerdote celebrante che è la casula o pianeta. Adoperare la dalmatica quando servono il pontefice serve in realtà a manifestare esteriormente la loro funzione di “ministri” del Pontefice. Senza dimenticare che, come ci ha mostrato la storia, la verità del segno “dalmatica”, non suppone necessariamente che soltanto i diaconi possono adoperarla.

D’altra parte i Vescovi la rivestono nelle grandi solennità, sotto la casula, e anche come veste superiore nell’unzione dell’altare o nella lavanda dei piedi. In quest’ultimo caso, come riporta il Caeremoniale Episcoporum, 301, il vescovo si toglie mitra e casula ma non la dalmatica. Si vuole mettere in risalto non tanto la pienezza del sacerdozio come il carattere di servizio del ministero episcopale. Nel caso dei cardinali diaconi rivestiti con la dalmatica si vuole sottolineare il suo carattere di servitori, collaboratori stretti del Romano Pontefice anche nella liturgia. La dalmatica è segno di servizio, dedicazione al Vescovo e agli altri. Ma anche quando il Vescovo adopera la dalmatica lo fa per servire: sia nella lavanda dei piedi, sia nel speciale servizio liturgico che svolgono i vescovi –cardinali diaconi- vicino al Romano Pontefice.

Possiamo dire che la dalmatica adoperata per il servizio liturgico da parte dei cardinali diaconi si muove in quella dinamica di servizio che fa dire a Benedetto XVI: “Il cristiano è chiamato ad assumere la condizione di "servo" seguendo le orme di Gesù, spendendo cioè la sua vita per gli altri in modo gratuito e disinteressato. Non la ricerca del potere e del successo, ma l’umile dono di sé per il bene della Chiesa deve caratterizzare ogni nostro gesto ed ogni nostra parola. La vera grandezza cristiana, infatti, non consiste nel dominare, ma nel servire. Gesù ripete quest’oggi a ciascuno di noi che Egli «non è venuto per essere servito, ma per servire e dare la propria vita in riscatto per molti» (Mc 10,45). Ecco l’ideale che deve orientare il vostro servizio. Cari Fratelli, entrando a far parte del Collegio dei Cardinali, il Signore vi chiede e vi affida il servizio dell’amore: amore per Dio, amore per la sua Chiesa, amore per i fratelli con una dedizione massima ed incondizionata, usque ad sanguinis effusionem, come recita la formula per l’imposizione della berretta e come mostra il colore rosso degli abiti che indossate” (Omelia per il Concistoro Ordinario Pubblico per la creazione di nuovi Cardinali, 24.XI.2007).