December 27, 2011

Liturgia papieska - 33 ciekawostki


Oto krótka lista zaledwie kilkunastu faktów dotyczących dawniej sprawowanych tzw. kaplic papieskich (liturgii papieskich). W większości opisywane zwyczaje przetrwały do początku drugiej połowy ubiegłego wieku (w przeciwnym wypadku jest to zaznaczone). Poniższe „ciekawostki” odnoszą się do różnych „wymiarów” dawnego życia liturgicznego na papieskim dworze; niektóre z nich dotyczą bezpośrednio Rzeczypospolitej Polskiej (w rzeczywistości istnieje o wiele więcej powiązań Polski z liturgią apostolską, choć przeważnie są to niewielkie epizody, bądź przywileje).


1) W 1925 r., tuż po uroczystym odczytaniu przez papieża Piusa XI słów ogłaszających świętość Tereski od Dzieciątka Jezus (w dwa lata po beatyfikacji), do stóp Najwyższego Pasterza upadły płatki róż, które stanowiły element przygotowanej na ten dzień dekoracji.

2) Dawniej zwykło się mówić, że pontyfikaty Leona X i Piusa VI odznaczały się, pośród innych pontyfikatów, największą, niezwykłą wręcz solennością sprawowanych liturgii.

3) Audytorowie Roty Rzymskiej, posiadający wtedy (od długiego czasu) czasu tytuł kapelanów, spełniali funkcję subdiakona apostolskiego (w czasie solennych Mszy papieskich trzymywał on patenę).

4) Gdy papież sprawował Mszę św. i przewodził Nieszporom w Kaplicy Sykstyńskiej, wtedy zapalano osiem świec na ołtarzu (oraz w czasie cichej Mszy świętej sprawowanej przez Biskupa Rzymu przed procesją w uroczystość Bożego Ciała). Do Mszy św. sprawowanej przez kardynała bądź patriarchę zapalano sześć świec, zaś do Mszy św. sprawowanej przez arcybiskupa lub biskupa (dotyczyło to także asystentów tronu) - cztery.

5) Biskupi i prałaci rytów wschodnich także nosili czapeczkę zwaną camauro (była to ewentualnie czarna czapka noszona na sposób rzymski).

6) Papież przyjmował hołd od kardynałów będąc w mitrze i kapie. Składany on mógł być wyłącznie jeden raz dziennie.

7) W czasie kaplicy papieskiej sprawowanej w obecności Najwyższego Pasterza, podczas Ofiarowania, pierwszy z kardynałów-kapłanów otrzymywał kadzielnicę z ręki diakona, okadzał na klęczkach papieża siedzącego na swym tronie z mitrą na głowie (było to trzecie i ostatnie okadzenie Ojca świętego).

8) W czasie kaplicy papieskiej sprawowanej w obecności Najwyższego Pasterza, na czas Podniesienia Najświętszych Postaci Ciała i Krwi Pańskiej (po Konsekracji), pierwszy z mistrzów ceremonii zdejmował z głowy papieża piuskę.

9) Papież miał w zwyczaju asystować tylko do pierwszych Nieszporów każdej z uroczystości roku liturgicznego (w Rzymie uważane są one za uroczystsze), bądź to w swym pałacu, bądź to w bazylikach. Zasadniczo też kardynał (bądź arcybiskup, czy biskup), który im przewodził sprawował nazajutrz Mszę świętą w obecności Najwyższego Pasterza.

10) Do początku XIX w. Ojciec święty miał w zwyczaju obdarowywać kardynałów, po odśpiewaniu przez nich Mszy świętej w ramach kaplicy papieskiej, tortem (crostata o torta) za dobrze odśpiewaną Mszę świętą (pro Missa bene cantata).

11) Wyłącznie papieżowi przysługiwał pulpit, który podtrzymywał Mszał, gdy sprawował on Najświętszą Ofiarę. W przypadku kardynałów, arcybiskupów, biskupów i innych prałatów była do poduszka w kolorze liturgicznym dnia.

12) Ojciec święty sprawował zasadniczo solenne Msze święte tylko trzy razy do roku: w Boże Narodzenie, w Niedzielę Zmartwychwstania i w uroczystość św. Piotra Apostoła.

13) Dawniej Najwyżsi Pasterze mieli w zwyczaju w dniu swej koronacji (zazwyczaj było to dzień świąteczny, bądź niedziela, rzadziej tzw. feria) obdarowywać każdego biedaka, który zapukał do drzwi apostolskiego pałacu jednym „pawłem” (moneta), co powtarzało się każdego roku, w rocznicę koronacji.

14) W czasie okresu sedewakancji istniał zwyczaj obdarowywania biedaków równowartością jednej woskowej świecy, którą rozdawano kardynałom i innym prałatom o poranku każdego dnia novendiale.

15) W dniu koronacji nowo wybranego następcy św. Piotra na ołtarzu papieskim umieszczano tiarę oraz cztery mitry – symbolizowały one pięć Patriarchatów, wśród których Rzymski odznacza się najwyższą godnością.

16) Zawsze, gdy papież czytał modlitwy z księgi liturgicznej spełniając funkcje pontyfikalne trzymana ona była przez jednego z Patriarchów lub biskupa asystenta; gdy zaś papież odśpiewywał modlitwy, podtrzymywana ona była przez kardynała-biskupa asystenta.

17) Kardynałowie całowali stopy papieża: w dniu wyboru i koronacji Ojca świętego; w dniu swej promocji do godności księcia Kościoła oraz kiedy byli pierwszy raz przedstawiani Ojcu świętemu, a także, gdy otrzymywali kapelusz kardynalski; na pożegnanie papieża, który wysyłał ich w delegacji; kiedy byli promowani do jakiejś godności w Kolegium Kardynalskim.

18) Zwyczaj śpiewania Ewangelii (oraz Lekcji) w języku łacińskim i greckim można uznać za w pełni ukonstytuowany za pontyfikatu Grzegorza X, kiedy to, na podstawie postanowień Soboru Lyońskiego Kościół grecki pragnął zaakceptować wiarę rzymską – wtedy to odśpiewano też Credo w tych dwóch językach.

19) Kardynałowie, podobnie jak papież, mieli w swych tytułach (kościołach tytularnych) przywilej do ceremonii żałobnych nazywanych novendiales.

20) Pierwszą kanonizacją sprawowaną przez Najwyższego Pasterza we wnętrzu kościoła była tą, kiedy wyniesiono do chwały ołtarzy św. Stanisława, biskupa krakowskiego umęczonego w 1079 r. Miało to miejsce za pontyfikatu Innocentego IV w Asyżu w 1253 r.

21) Do końca XVIII wieku w Pałacu Apostolskim odśpiewywano uroczyste Te Deum z okazji wyboru króla Polski, a także cesarza Niemiec).

22) Gdy uroczystość Katedry św. Piotra miała miejsce po śmierci, a przed wyborem nowego papieża, Msza święta sprawowana była na osobnym, przenośnym ołtarzu ustawianym w bazylice św. Piotra, nie zaś na ołtarzu papieskim.

23) Podczas Mszy Krzyżma św. sprawowanej przez papieża miała miejsce uroczysta ceremonia, w czasie, której papież ukazywał zgromadzonym sporej objętości ampułkę (obok trzech z olejami świętymi) z bogatym kamieniem szlachetnym, który zawierał w sobie, w sposób cudowny, Najświętszą Krew Zbawiciela.

24) Na czas Wielkiego Piątku krzyż ołtarzowy w Kaplicy Sykstyńskiej okrywany był czarnym welonem, co zostało zapożyczone z tradycji ambrozjańskich oraz greckich. Natomiast w czasie sprawowania wielkopiątkowej liturgii papież przywdziewał się w szaty koloru czerwonego, mimo iż rubryka wskazywała czarne, bądź fioletowe – wpływały na to znacznie tradycje gallikańskie.

25) Na znak pokory Ojciec święty w Wielki Piątek wyjątkowo przyjmował Komunię przy ołtarzu, a nie przy swym tronie, jak to miało zwyczajowo miejsce (według starożytnej tradycji).

26) Słynna formuła „Annuntio vobis gadium magnum” rozbrzmiewała nie tylko tuż po wyborze na Stolicę Piotrową kolejnego następcy Księcia Apostołów. Otóż każdego roku, w czasie Mszy świętej śpiewanej w obecności papieża w ramach liturgii Wigilii Paschalnej, tuż po odśpiewaniu Epistoły jeden z audytorów Roty (również wypełniający funkcję subdiakona), któremu towarzyszył jeden z mistrzów ceremonii, przyklękał przed ołtarzem, następnie udawał się do papieskiego tronu, gdzie z ostatniego stopnia czytał na głos: „Pater sancte, annuntio vobis gaudium magnum, quod est Alleluja”, po czym natychmiast całował stopę Ojca świętego i odchodził do zakrystii.

27) Nie śpiewano Credo, Offertorium, ani motetu w czasie Mszy świętej sprawowanej coram Summo Pontifice w Wigilię Zmartwychwstania Pana Jezusa, co symbolizowało ciszę niewiast, które udały się do grobu Zbawiciela, by namaścić Jego ciało. Opuszczano także śpiew Agnus Dei, co z kolei nawiązywało ciszę niewiast, które nie mogły uwierzyć, że Chrystus zmartwychwstał.

28) Przed papieskim błogosławieństwem nazywanym powszechnie Urbi et Orbi jeden z kanoników bazyliki watykańskiej (w stule) ukazywał relikwie święte prawdziwego Krzyża, cudownego Oblicza Chrystusowego oraz włóczni, którą św. Longin przebił bok Zbawiciela. Błogosławił on także każdą z trzech relikwii zebranych, jednak tylko zwracając się w prawo i lewo, nie zaś przed siebie, gdzie znajdował się papież, in maiestatis Pontificiae reverentiam.

29) Tylko dwa razy do roku, w wigilię św. Piotra i w wigilię Bożego Narodzenia, papież celebrował (przewodniczył) osobiście pierwszym Nieszporom tych uroczystości w Bazylice Watykańskiej.

30) Dwa razy do roku miała miejsce tzw. Kaplica pół-papieska: w uroczystość św. Tomasza z Akwinu (7 marzec) i w uroczystość śś. Piota i Pawła, Apostołów (6 lipiec). Ten charakter nadawał im fakt, że to dygnitarze papieskiego pałacu ogłaszali godzinę i miejsce (stałe) sprawowania tych (w ścisłym sensie były to kaplice kardynalskie). Dodatkowo, po zakończeniu liturgii kardynał, w którego kościele tytularnym sprawowała się Msza święta nie dziękował, według zwyczaju, swym współbraciom z Kolegium Kardynalskiego za ich obecność (właśnie z powodu, iż liturgia ta traktowana była jako zapowiedziana – intimata – w imieniu papieża).

31) W przypadku, gdy elekt, dopiero co wybrany papieżem, nie był biskupem, czy nawet nie posiadał święceń kapłańskich, były mu one udzielane przez koronacją, bądź to jednego dnia, bądź do w następujących po sobie dniach. Jednym z elementów wyróżniających te liturgie było to, iż papież otrzymywał święcenia siedząc na swym tronie; podobnie, przy jego tronie nakładane były na niego ręce.

32) Przy Mszach świętych odprawianych w prywatnych kaplicach Ojca świętego, w których on uczestniczył, biskup lub kapłan sprawujący Mszę świętą w czasie Confiteor, na słowa tibi Pater oraz te Pater zwracał się w stronę papieża i przyklękał.

33) Zdarzało się, że papież, pisząc listy do wielu lub jednej tylko osoby, używał formuły „salutem et apostolicam benedictionem” (np. „Pius papa V, salutem et apostolicam benedictionem), której wprowadzenie datuje się na pontyfikat Jana V (wybrany w 685 r. na Stolicę Piotrową). Wielu znacznych pisarzy i komentatorów przywiązywało do tego pozdrowienia skuteczność zmazywania grzechów lekkich oraz kar kościelnych, w tym także ekskomuniki (jeśli papież miał intencję jej zdjęcia). Prawdziwość tej praktyki potwierdzają liczne przykłady historyczne.


kbcj