December 26, 2013

Źródła do badań nad ceremoniami solennej Mszy papieskiej




Poniżej podany jest zbiór pozycji, które stanowią bazę do studium historyczno-liturgicznego księgi ceremonii papieskich, ze szczególnym uwzględnieniem przebiegu, struktury jak i rytów oraz tradycji związanych z celebracją solennej Mszy świętej przez Biskupa Rzymu[1].

            Z dzieł łacińskich największą erudycją odznacza się De liturgia RomaniPontificis in solemni celebratione Missarum wydana w trzech tomach (Rzym 1731-1744). Jej autorem jest D. Georgi, prałat domowy papieża Benedykta XIV. Za niezwykle pomocny można uznać treściwy ceremoniał solennej Mszy papieskiej zredagowany przez jednego z papieskich ceremoniarzy pod tytułem Caeremoniale missae quae summo pontificecelebratur (Ratyzbona 1889) – praca ta została przetłumaczona z niewielkimi modyfikacjami na język włoski przez innego papieskiego ceremoniarza G. M. Menghiniego (Le Solenni Ceremonie dellaMessa Pontificale celebrata dal Sommo Pontefice, Rzym 1904).

            W największej obfitości posiadamy dzieła wydane w języku włoskim, m. in. prace prałata F. Cancellieriego takie jak Descrizione deTre Pontificali che si celebrano nella Basilica Vaticana per le Feste di Nataledi Pasqua e di S. Pietro (Rzym 1788), Descrizionedelle Cappelle Pontificie et Cardinalizie di tutto l’anno (Rzym 1790). G. Moroni wydał w jednym tomie, zatytułowanym Le cappelle pontificie,cardinalizie e prelatizie (Wenecja 1841), jeden z artykułów swej monumentalnej encyklopedii.


Integralny opis obrzędów ceremonii solennej Mszy papieskiej podaje niewielka objętościowo praca słynnego liturgisty, J. Brinktrine Diefeierliche Papstmesse und die Zeremonien bei Selig- und Heiligsprechungen (pierwsza edycja ukazała się w 1949 r.). Współcześnie wydane zostało doskonałe Liturgien undZeremonien am Päpstlichen Hof prof. U. Nersingera (Bonn 2010-2011), w którym znajdujemy nie tylko szczegółowy opis ceremonii solennej Mszy papieskiej zilustrowany licznymi fotografiami i opatrzony bogatą bibliografią (t. I, s. 369-454 = VIII. Kapitel: Die Feierliche Papstmesse), ale całościowy opis liturgii i zwyczajów Dworu Papieskiego w postaci, w jakiej dotrwały one do drugiej połowy XX w.

            Archadlemu A. Kingowi zawdzięczamy jeden z bardziej aktualnych (jednak treściwych) opisów przebiegu solennej Mszy papieskiej. Tekst ten stanowi pierwszy z wielu aneksów do jego Liturgy of the Roman Church (Milwaukee 1957, s. 397-401).

* * *

Najważniejsze edycje Ordines Romani[2]: J. Mabillon, Musei Italici, t. II [=Complectens antiquos libros rituales SanctaeRomanae Ecclesiae cum commentario praevio in Ordinem Romanum], Paryż 1724; doskonałe Les Ordines Romani du haut Moyen Âge P. Andrieu (Louvain 1931-1961).

* * *

Dla naszego studium nieocenione jest dzieło o. M. Dykmansa, w którym zebrał on – opatrzywszy obfitym komentarzem – wszystkie najważniejsze średniowieczne oraz renesansowe ceremoniały papieskie:

a) Le Cérémonial papal de la fin du Moyen Âge à la Renaissance (Rzym-Bruksela): 1) t. I, Le Cérémonial papal du XIIIe siècle (1977); 2) t. II, De Rome en Avignon ou le cérémonial de Jacques Stefaneschi (1981); 3) t. III, Les Textes avignonnais jusqu'à la fin du grand schisme d'Occident (1983); 4) t. IV, Le Retour à Rome ou le cérémonial du patriarche Pierre Ameil (1985);


* * *

            Odrębną kategorię stanowią wewnętrzne druki ówczesnej Świętej Kongregacji Ceremoniału (przekształconej pod koniec ubiegłego wieku w Urząd Papieskich Celebracji Liturgicznych), które dostarczają wiele szczegółowych informacji. Posiadają one także ważną charakterystykę oficjalnych, jednakże w zasadzie wewnętrznych publikacji Kurii Rzymskiej. Do najcenniejszych możemy zaliczyć dwa „ordines” przygotowane z okazji dwóch ostatnich koronacji papieskich (znajdują się one w archiwum Urzędu Papieskich Celebracji Liturgicznych): La cérémonie solennelle du Couronnement de Sa Saintété  Jean  XXIII  à  la  Basilique  de  Saint Pierre  le  4  novémbre  1958,  Imprimérie Polyglotte Vaticane 1958 (sc 0267) oraz La cérémonie solennelle du Couronnement de Sa Saintété  Paul  VI  le  30  juin  1963,  Imprimérie Polyglotte Vaticane 1963 (sc 0286). Teksty te mają pierwszorzędne znaczenie, gdyż podają one szczegółowy opis solennej Mszy papieskiej poprzedzony stosownym wstępem teologiczno-pastoralnym oraz opisem historyczno-liturgicznym szat papieskich.
* * *

Wydaje się uzasadnionym, by wszelkie prace badawcze dotyczące liturgii papieskiej rozpoczynać od uważnej i przemyślanej lektury prac bpa Joachima Nabuco, którego nazwisko zostało już tutaj kilkakrotnie przywołane[3]. Jego wstęp do edycji krytycznej ceremoniału apostolskiego sprzed pontyfikatu Innocentego VIII[4] stanowi z jednej strony podsumowanie ówczesnego stanu badań (dla których był on wielce zasłużony), z drugiej zaś odzwierciedla entuzjastycznego ducha reformy, który chciał zerwać ze wszelkimi elementami wywodzącymi się z ceremoniałów dworskich oraz rzekomymi niezdrowymi feudalnymi naleciałościami i obostrzeniami, które miały przyczynić się do uśmiercenia wymiaru pastoralnego rzymskiej służby Bożej.

Bartłomiej K. Krzych IBP




[1] Ogólny zbiór bibliografii dotyczący liturgii apostolskiej został zebrany i opracowany z jednym z naszych artykułów: B. K. Krzych, Wstępny zestawliteratury..., s. 333-347 (zob. p. 5). Dla tych, którzy pragnęliby pogłębić ten temat, może on stanowić podstawę do dalszych poszukiwań.
[2] Zob. p. 12.
[3] Poza wymienionymi w tym opracowaniu tytułami warto odnieść się do: J. Nabuco, Ius Pontificalium. Introductio in Caeremoniale Episcoporum, Desclée 1956; Tenże, Pontificalis Romani Expisitio Juridico-Practica, Desclée 19622.
[4] Mowa o wspomnianym wyżej: J. Nabuco, F. Tamburini, CérémonialApostolique...,  zob. p. 16, a także 22 i 24.

December 19, 2013

Bartłomiej K. Krzych - Historia, źródła i ceremonie solennej Mszy papieskiej według usus antiquior


Krzych Bartłomiej K. (kl., IBP), Historia, źródła i ceremonie solennej Mszy papieskiej według usus antiquior« Christianitas » 14 (2013/2), ss. 178-212.

* * *

Z wprowadzenia: Podejmując krótko i ogólnie kwestię solennych Mszy świętych sprawowanych przez Najwyższego Pasterza (tradycyjnie w Bazylice św. Piotra) według tzw. usus antiquior (a więc sprzed ostatniej reformy liturgicznej), można stwierdzić, że dziś temat "dawnej" liturgii apostolskiej jest nieco zmitologizowany. Nie można jednak zaprzeczyć, że owe obrzędy sprawowały się według wielowiekowych tradycji sięgających pierwszych wieków chrześcijaństwa. Tradycje te promieniując przez setki lat na cały świat chrześcijański, wywarły niewątpliwy wpływ na liturgie stolic biskupich, wydając w ten sposób niezliczone owoce łaski. One również ukształtowały "tradycyjny" ryt rzymski, który przetrwał i ożywa za naszych dni.


Zobacz spis treści

W liturgii Pałacu Apostolskiego zachowywane były niczym w drogocennym skarbcu zwyczaje i tradycje wszędzie indziej porzucone lub zapomniane, które związane były przede wszystkim z czcią, jaką otaczana jest droga dla chrześcijan osoba Namiestnika Chrystusowego.

Tak też w ówczesnej epoce dla kardynałów, biskupów i innych dygnitarzy Kurii Rzymskiej oraz władców świeckich solenna Msza papieska wraz z całą okazałością swych rytów i ceremonii była nierozłącznym elementem życia Dworu Papieskiego, zaś jej znajomość była przekazywana - nie bez zauważalnego wśród zachowanych świadectw podziwu - z pokolenia na pokolenie w rodzinach dziedziczących poszczególne funkcje czy posługi. Solenna Msza papieska była zawsze świętem dla wszystkich mieszkańców Rzymu.

* * *

Przed przystąpieniem do krótkiej prezentacji i przebiegu obrzędów solennej Mszy papieskiej ze szczególnym uwzględnieniem jej charakterystycznych elementów (włącznie z niektórymi szatami oraz insygniami własnymi Papieżowi) wydaje się odpowiednim podjąć i wyjaśnić ogólne określenia, takie jak "kaplica papieska" i "solenna Msza papieska". Następnie podamy krótki rys historyczny rozwoju tej ostatniej jak i rozpatrzymy jej znaczenie i wpływ na rozwój i kształt liturgii katolickiej, zwłaszcza rytu rzymskiego. Przedstawiony także zostanie zbiór podstawowych źródeł do badań nad historią, źródłami oraz ceremoniami solennej Mszy papieskiej.

* * *


Wprowadzenie

I. Zagadnienia wstępne

A) Termin « kaplica papieska » i jego znaczenie

B) Liturgia papieska w historii

C) Wartość, znaczenie i wpływ liturgii papieskiej


II. Źródła do badań nad ceremoniami solennej Mszy papieskiej

III. Solenna Msza papieska - obrzędy, ryty, ceremonie

A) Kiedy sprawowano solenną Mszę papieską?

B) Szaty i insygnia papieskie

1) Szaty papieskie
a) Falda
b) Fanon
c) Subcinctorium
d) Mantum

2) Insygnia papieskie
a) Tiara
b) Sedia gestatoria
c) Flabellum

C) Ogólna struktura

D) Ceremonie solennej Mszy papieskiej

1) Asysta

2) Msza święta
a) Początek Mszy
b) Lektury i Credo
c) Pregustatio
d) Kanon
e) Komunia święta
f) Zakończenie Mszy

IV. Zakończenie

December 18, 2013

"Ministrare et dare animam suam" - Liturgia Pontificia





Iniciamos hoje uma série de matérias em 6 capítulos, que irá ser postado duas vezes por semana, nas segundas-feiras e quartas-feiras durante três semanas, sobre os Mestres de Cerimônias do Sumo Pontífice; seu surgimento na hierarquia da Igreja e suas funções na Cúria Romana; os grandes Mestres de cerimônias; e o corpo de cerimoniários do Sumo Pontífice e a sua atual estrutura.




Dando continuidade ao nosso estudo sobre os Mestres de Cerimônias do Sumo Pontífice, vamos conhecer hoje um pouco mais dos ofícios do Mestre das Celebrações Litúrgicas do Sumo Pontífice. O Mestre das Celebrações Litúrgicas do Sumo Pontífice, tem o ofício de zelar e preparar as celebrações litúrgicas presididas pelo Santo Padre nas Basílicas Papais Romanas, nas visitas às paróquias da Diocese de Roma, nas visitas pastorais no território italiano e nas viagens apostólicas ao redor do mundo. Cabe também ao Mestre de Cerimônias, o zelo pela Sacristia Pontifícia e Capelas do Palácio Apostólico (Capela Sistina, Capela Paulina e Capela Redemptoris Mater). É o oficial encarregado pelo Departamento das Celebrações Litúrgicas do Sumo Pontífice. De acordo com a Constituição Apostólica Pastor Bonus do Venerável João Paulo II (art. 182), o Magistri Caeremoniarum é nomeado diretamente pelo Romano Pontífice por um período mínimo de cinco anos podendo ser reconfirmado no cargo. 




Hoje é um dia mais que especial para Mons. Guido Marini, pois ele completa seus 46 anos de vida e boa parte dela dedicada a Igreja, por isso nessa data especial vamos conhecer uma pouco da trajetória eclesiástica do Grande Monsenhor Guido Marini, e sua carreira eclesiástica até se tornar o Grande Magistri Caeremoniarum.




Todos os amantes da Sagrada Liturgia da Igreja Católica, que buscam estudá-la de forma mais profunda se pega em certo momento apreciando fotos e vídeos, principalmente anteriores ao Concílio Vaticano II, e percebe nas cerimônias realizadas na Basílica Vaticana a presença imponente do Grande Magistri Caeremoniarum Enrico Dante, ao lado dos Sumos Pontífices desde o Papa Bento XV ao Papa Paulo VI.




Os Cerimoniários Pontifícios têm a função de ajudar o Mestre das Celebrações Litúrgicas do Sumo Pontífice na preparação e zelo das Cerimônias Pontifícias. A eles também compete zelar pelas celebrações litúrgicas que ocorrem no período de vacância da Santa Sé por mandato do Colégio Cardinalício. 




Encerramos hoje as postagens sobre essa figura importantíssima que é o Mestre de Cerimônias do Sumo Pontífice, conhecendo um pouco dos 10 (dez) Cerimoniários Pontíficios que são seus colaboradores diretos na preparação e execução das Celebrações Papais.

December 17, 2013

Caeremoniale pro basilica Assisiensi Benedicti XIV Pontificis Maximi iussu editum, in Patriarchalem et Capellam Papalem erecta


Papież Benedykt XIV wynosząc kościół św. Franciszka w Asyżu do godności bazyliki patriarchalnej oraz kaplicy papieskiej (Fidelis Dominus z dnia 25 marca 1754 r.) przepisał, aby w górnym jak i w dolnym kościele wznieść tron papieski zarezerwowany Biskupowi Rzymu. Z tego też względu ten sam papież opublikował własny ceremoniał dla tej świątyni:




Caeremoniale pro basilica Assisiensi Benedicti XIV Pontificis Maximi iussu editum, in Patriarchalem et Capellam Papalem erecta, Romae 1754 [1] 
Caeremoniale pro basilica Assisiensi Benedicti XIV Pontificis Maximi iussu editum, in Patriarchalem et Capellam Papalem erecta, Romae 1754 [2] 
Caeremoniale pro basilica Assisiensi Benedicti XIV Pontificis Maximi iussu editum, in Patriarchalem et Capellam Papalem erecta, Romae 1754 [3]

Niecałe dwieście lat później, staraniem papieża Benedykta XV dwóch synów św. Franciszka (Paschalis Brugnani OFM, konsultor Świętej Kongregacji Obrzędów oraz Gregorius Ciarelli OFM) opracowało Caeremoniale Patriarchalis Basilicae et Capellae Papalis sanctae Mariae Angelorum de Portiuncula a Summo Pontifice Benedicto XV approbatum (Romae 1926), które w znacznej części wzoruje się na wcześniejszym ceremoniale.

December 13, 2013

Cardinal Bartolucci - Liturgical Reform and Sacred Music [Cappella Papale]


W. J.: Could you talk about the music at Papal liturgies in St Peter’s Basilica before the Second Vatican Council? 
D. B.: Before the Council, music had a fundamental role in the liturgical celebrations, and above all in the ceremonies where the Pope presided. The Sistine Choir performed the great repertoire of Gregorian chant and polyphony, handed down through the ages, with the masses of Palestrina at the center (of the repertoire). The place of music in the ancient liturgy was very great, and our role was not to amuse the faithful, but a true liturgical ministry. We were often accused of wanting to do concerts during the celebrations, but I do not believe that those who share this position have understood the role of sacred music in the liturgy.
W. J.: What impact did the Council and the Constitution Sacrosanctum Consilium have on music at Papal liturgies? 
D. B.: In reality, neither the Council nor the Constitution on the liturgy had any practical effect on sacred music. If the ideas of the Fathers and of Sacrosanctum Conciliumhad really been followed, the results would have been very different, and very much in line with the tradition. In reality, I would say that all of the changes that were produced, and which in my judgment are negative, were determined by the work of application of the documents of the Council. This was done by a commission (theConsilium ad exsequendam Constitutionem de sacra Liturgia) which was not up to its role, and on which there worked people who wanted to impose their own ideas, distancing themselves from the official ideas of the documents. The way in which this commission worked has been analyzed in a very accurate study by Nicola Giampietro, O.F.M. Cap., based on the diaries of Cardinal Ferdinando Antonelli, which analyzed the developments of the liturgical reform from 1948 to 1970. This scholarly contribution has put a lot of light on the commissions actions, on the poor formation of its members, and the lack of professionalism with which they went about dismantling the liturgical patrimony which the Church had always jealously guarded in its liturgical life. As the cardinal observed in his personal notes: “liturgical law, which until the Council was sacred, for many no longer exists. Everyone considers himself authorized to do what he likes, and many of the young do exactly that. […] On the Consilium there are few bishops who have any particular competence in liturgy, very few who are real theologians. The most acute deficiency in the whole Consilium is that of the theologians. […] We are in the reign of confusion. I regret this, because the consequences will be sad.” 
W. J.: During the Council, was there any pressure to modify the Papal liturgies?  
D. B.: No, I would not say that during the Council’s work, there was any pressure to modify the Papal liturgies. Certainly, it would have been fine if certain aesthetic excesses had dropped out of use. This is part of the natural process of change that moves with the tastes and sensibilities of each era, but no one thought to change the liturgies, or banalize them, as was later imposed. 
W. J.: Once the Council was finished, what impact did the implementation ofSacrosanctum Consilium have on Papal liturgies from 1964 to 1997? 
D. B.: After the Council, and after the various experiments which unfortunately were permitted (as if the Church’s liturgy were something to experiment with, or make up on a drawing-board), a liturgy was produced which was substantially new. The consequences for sacred music were devastating. Sacrosanctum Concilium in paragraph 112 affirms that the musical tradition of the Church forms a patrimony of inestimable value, which exceeds all other expressions of art, especially because sacred music, united to the word, is a necessary and integral part of the solemn liturgy. Can you tell me where this “patrimony of inestimable value” is to be found today? The great polyphonic masses, the noble Gregorian chant: all put in the archives. Were these the intentions of the Council? Absolutely not. I myself had to struggle intensely to maintain something in the Papal liturgies, but with few results: an occasion motet, and every once in a while a gracious concession to do a Gloria in polyphony. I remember that one of the first requests made to me was to write music in Italian... Then, Monsignor (Virgilio) Noè (Papal master of ceremonies from 1970-1982) wanted the masses in alternating Gregorian chant, in place of those in polyphony. After a while, those were also gotten rid of, so that we could always sing the Missa de angelis in Gregorian chant, taking turns with a congregation which in reality was a group of nuns and priests… I was obliged to do this in my role as director of the Sistine Choir. I was able to save our great repertoire only in concert performances.

October 7, 2013

CAEREMONIALE ROMANVM - BVLLETIN I[IV]/MMXIII



Jesus, Maria, Joseph!


However, we do hope that the studies (about the reform of the Pontifical liturgy in the past century; the pontifical vestments; rites of Episcopal ordinations conferred by the successors of St Peter and the issue of cardinals – consecrators of the newly ordained Bishop of Rome) will contribute to the knowledge of the history of Divine Worship, and will be an incentive for further research, study or even questions which may sometimes appear difficult.

May the Immaculate Mother of the Church intercede for us and our Pope Francis and obtain the necessary graces and blessings from Her Only Son!

in Christo Rege
et in Maria semper Virgine

Bartłomiej K. J. Krzych

September 8, 2013

Bénédiction Urbi et Orbi



Après la cérémonie qui groupait à l’intérieur de Sainte-Marie Majeure des jeunes filles voilées de blanc, le Saint Père est venu à la loggia donner la bénédiction à la Ville et au Monde. En cette soirée a été écrite une grande, belle et sainte page romaine. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 160

La foule au soir du 8 décembre



On se pressait tout le long du cortège papal et sur la place d’Espagne, mais surtout devant la basilique, dans les longues rues Carlo Alberto et Merulana, qui unissent Sainte-Marie Majeure à Sainte-Croix de Jérusalem et à Saint-Jean de Latran. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 160

Sainte-Marie Majeure, centre, avec Lourdes, de l’Année Mariale



L’encyclique Fulgens corona, « L’Etincelante couronne », c’est par leurs premiers mots que sont toujours désignées ces lettres apostoliques adressées par le Pape à la chrétienté entière, avait annoncé un Jubilé extraordinaire à gagner dans le monde entier, à l’occasion du centenaire de la définition du dogme de l’Immaculée Conception. Pour l’ouverture de cette Année Mariale fixée au 8 décembre 1953, Sa Sainteté Pie XII se rendit à la basilique de Sainte-Marie Majeure, pour y lire devant la Madone, « Salut du Peuple Romain », une prière spécialement composée par lui. Ce fut une ovation triomphale sur tout le parcours. Les troupes en cordon serré présentaient les armes. Voici les pelotons d’honneur avec drapeaux : sur la place, les carabiniers italiens et, sur le parvis, les gardes palatins, devant la façade de la basilique et sa loggia où vient d’arriver le Saint Père. 
Pour l’illumination, une ingénieuse installation électrique a voulu donner l’illusion des « fiaccole » d’autrefois. Un dispositif d’allumage automatique alternatif produit l’effet de flammes agitées par le vent. Chaque soir de cette année 1954, la façade et le campanile brillent dans la nuit invitant à la prière. Aussi bien, le concours des pèlerins y est incessant. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 159-160

September 7, 2013

Consécration de l’église Saint-Eugène



Le Pape est évêque de Rome. Son Cardinal-Vicaire le remplace pour toutes les fonctions épiscopales courantes. Mais Sa Sainteté Pie XII a le constant souci de la vie spirituelle de Rome, où il voudrait que soit donné le bon exemple à tous. Pour son jubilé, par souscription mondiale, une église lui a été offerte, sous le vocable de son Patron, saint Eugène. Il daigna venir en consacrer l’autel majeur, pour encourager ingénieurs et artistes et remercier les bienfaiteurs qui l’aident à donner aux nouveaux quartiers les églises nécessaires. Le Saint Père est en prière, pendant la combustion des cinq petites croix de cire et d’encens sur les onctions qu’il vient de faire avec les Saintes Huiles. La vaste église, dans le beau quartier de la Via Flaminia, est de style XVIIIe siècle modernisé surtout dans la partie décorative. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 158-159

Prière des cardinaux à la confession de Saint-Pierre



Moment très émouvant : après tous les honneurs dont ils ont été comblés, les nouveaux cardinaux manifestent leur attachement et leur reconnaissance au grand Apôtre martyr, fondateur de l’Eglise Romaine, saint Pierre. Ils sont agenouillés, comme des pèlerins, autour de la Confession ouverte, devant l’autel papal qui couronne l’humble fosse dans laquelle le premier Pape fut déposé au soir de son martyre. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 158

Concilium Vaticanum Secundum - Missa lecta episcopalis


Concilium Vaticanum Secundum - Maestro Bartolucci


Concilium Vaticanum Secundum - Inthronizatio libri Evangelii


Imposition du chapeau à Castelgandolfo



Les Nonces en fonction, promus en novembre 1952, devaient recevoir la barrette le 14 janvier 1953 des mains du souverain auprès duquel ils représentaient le Saint-Siège et ne pouvaient être à Rome pour le lendemain. Un Consistoire spécial eut lieu durant un séjour du Saint Père à sa résidence d’été de Castelgandolfo. Parmi les Porporati de cette cérémonie plus intime, voici le Cardinal Roncalli couvert du chapeau par le Saint Père. Il avait reçu la barrette à l’Elysée et laissé la Nonciature de Paris pour le Patriarcat de Venise.

P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 158

September 6, 2013

Incoronazione del Quadro della Madonna di Pompei [23 aprile 1965 A. D.]


September 4, 2013

Imposition du chapeau cardinalice à Saint-Pierre



C’est le rite le plus caractéristique de la création d’un cardinal. Chacun monte au trône s’agenouiller devant le Souverain Pontife assis, en mitre, qui leur met sur la tête, recouverte déjà du capuce de la cappa, le large et plat chapeau rouge à longs glands de soie : « Recevez cet insigne particulier de la dignité cardinalice, qui signifie que vous devez vous montrer intrépide pour l’exaltation de la sainte Foi, la paix et la tranquillité du peuple chrétien, la conservation et l’accroissement de la Sainte Eglise Romaine, jusqu’à l’effusion du sang inclusivement. » Leurs Eminences les Cardinaux Feltin et Grente ont répondu Amen avec toute la force de leur grande âme. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 157


September 3, 2013

Concilium Vaticanum Primum




Consecratio Episcoporum in Basilica Vaticana - Pius PP XII





Concilium Vaticanum Secundum - Adparatoria






Concilium Vaticanum Secundum - Apertum





September 2, 2013

Serment des cardinaux



Au début du Consistoire Public du 15 janvier 1953, tandis que les anciens cardinaux ont pris place dans l’abside de Saint-Pierre, les nouveaux sont réunis dans la chapelle de Sainte-Pétronille, où ils prêtent le serment prévu par le Code. Voici le Cardinal indien Gracias, Archevêque de Bombay, accomplissant ce rite. Peu après, les cardinaux diacres viendront les chercher pour les conduire au Saint Père qui leur imposera le chapeau. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 157

Concilium Vaticanum Secundum - Varia





September 1, 2013

Remise de la barrette cardinalice



En 1946, Sa Sainteté Pie XII avait déjà complété le Sacré Collège en créant 32 cardinaux, promotion œcuménique par le nombre des nations honorées, même parmi les plus lointaines. De même en 1953. Annoncés le 30 novembre 1952, ils étaient 24, dont deux Français, deux anciens Nonces à Paris, un Canadien, deux de l’Eglise du Silence. Dans la soirée du 14 janvier 1953, la remise de la barrette eut lieu à huis clos, consistoire vraiment secret, dans la salle du Tronetto. Voici l’Archevêque de Montréal, Son Eminence le Cardinal Léger, à genoux devant le Saint Père qui lui impose la barrette. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 157

Gloria Sancti Petri Apostoli


August 31, 2013

Missa Coronationis Pauli PP VI




Canonisationes et Beatificationes - Varia




August 30, 2013

Imposition du Pallium par le Cardinal Tisserant



Au lendemain du Consistoire dans lequel ont été postulés et conférés les Palliums, le premier Cardinal Diacre célèbre la Messe dans la Chapelle Mathilde ou Pauline, en présence des archevêques ou de leurs procureurs, pour leur en imposer l’insigne. Son Eminence le Cardinal Tisserant, Doyen du Sacré Collège, accomplissait ce rite lorsqu’il était de l’Ordre des Diacres, avant d’opter pour l’évêché suburbicaire de Porto et Sainte-Rufine, dont il vient de construire et de consacrer la cathédrale. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 157

August 29, 2013

Agostino Patrizi Piccolomini - Caeremoniale


W bazie cyfrowej Gallica francuskich bibliotek znajduje się i jest w całości dostępne (również jako dokument pdf do darmowego pobrania!) jedno z pięknych wydań księgi spisanej przez Agostino Patrizi Piccolominiego, jednego z słynnych Mistrzów Papieskich Ceremonii. Istnieje także możliwość zamówienia reprodukcji tego dzieła (co będzie o wiele tańsze, niż zakup oryginału w innym wydaniu, zazwyczaj dużo gorszej jakości, jak np. tutaj). O księdze tej można przeczytać w tym miejscu na naszych stronach: Ceremoniał papieski. Historia i znaczenie


Bénédiction des agneaux



La laine dont sont tissés « à la romaine » les Sacrés Palliums est celle de deux agneaux couronnés, fleuris, enrubannés l’un de blanc, l’autre de rouge, offerts chaque année par l’Abbaye cistercienne de Saint-Paul-aux-Trois-Fontaines, portés à la Messe Pontificale en la Basilique de Sainte-Agnès de la Voie Nomentane, le 21 janvier, jour de sa fête, puis présentés par le Chapitre du Latran à la Bénédiction du Saint Père. A cette cérémonie, dirigée par le Préfet des Cérémonies Pontificales, assistent S. Exc. le Doyen de la Rote, deux Chanoines du Latran, avec leur cérémoniaire, deux religieux Cisterciens et le Doyen des Avocats Consistoriaux. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 156-157

Bénédiction des Palliums



Après avoir prié près du tombeau de saint Pierre, au soir du 28 juin, le Souverain Pontife bénit les Palliums, ornement d’honneur accordé aux archevêques et à certaines évêques en raison de leur siège ou à titre personnel. C’est une bande de laine blanche garnie de croix noires, qui fait le tout des épaules, les extrémités pendant sur la poitrine et sur le dos. Une des petites croix est visible entre le Saint Père et le livre que S. Exc. Mgr Venini tient devant Sa Sainteté, qu’assistent S. Exc. Mgr le Sacriste Van Lierde et les Cérémoniaires pontificaux, Mgr Dante et Mgr Bonazzi. Les Palliums ainsi bénits sont conservés dans une urne de vermeil qui demeure dans le Trophée, devant lequel vient de prier le Saint Père et qui, avant les fouilles récentes, n’était connu que sous le nom de « Niche des Palliums ». La précédente gravure permet de voir l’angle de ce coffret orné de têtes de chérubins dans des nuages. C’est là qu’on vient chercher les Sacrés Palliums que le Saint Père confère en Consistoire. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 156

August 28, 2013

Fête de saint Pierre, sa Sainteté Pie XII prie devant son tombeau



A la vigile de la fête de saint Pierre, le Saint Père descend dans la Confession ouverte de la basilique pour y vénérer l’Apôtre. Sa Sainteté Pie XII, son successeur se recueille en ce lieu sacré, désormais mieux connu grâce à lui. Les fouilles récentes ont révélé que le sol de cette partie de la Confession recouvre exactement celui de la petite cour, dans laquelle les premiers chrétiens se réunissaient devant le « Trophée », monument qui marquait le tombeau de saint Pierre. Il avait la forme d’une niche, construite dès le IIe siècle et identifiée sous les décors successifs de marbres et de mosaïques. Encadrant le sommet de la niche, une grille de fer, que les marbres du XVIIe siècle n’ont pas recouverte, laisse voir de superbes émaux de Limoges du IXe siècle, témoignage de la dévotion incessante des fidèles. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 156

August 27, 2013

Іван Павло ІІ Літургія у Львові


Слово Блаженного Папи Івана Павла ІІ під час Божественної Літургії у Візантійському обряді у Львові.

Богослуження відбулося 27 червня 2001 р. і стало кульмінацією Візиту Святішого Отця до України. Незважаючи на несприятливі погодні умови, помолитися з Іваном Павлом ІІ прийшли близько 1,5 млн. вірних.

У своїй проповіді Понтифік зосередився на прикладі Блаженних новомучеників УГКЦ, які віддали своє життя за віру у XX ст. Обряд їх Беатифікації відбувся саме на цій Божественній Літургії 27 червня 2001 р.



Мирослав Іван Любачівський про Берестейську унію


Проповідь Блаженнішого Мирослава Івана Любачівського (1914-2000) в Соборі св. Петра Римі, 7 липня 1996 р. Патріарх УГКЦ промовляє під час Архиєрейської Літургії з нагоди святкування 400-ліття Берестейської унії. Очолив богослужіння Святіший Отець Іван Павло ІІ.

Відеозапис Літургії повністю можна переглянути на Медіаресурсі УГКЦ.

Відеоматеріал студії „Собор" 1996 року. Опубліковано Медіаресурсом УГКЦ ugcc.tv в грудні 2012 р., в 416 річницю підписання Берестейської унії.




400-ліття Берестейської унії. Літургія у Ватикані


7 липня 1996 р. у Ватикані, в Соборі святого Петра, було відслужено Архиєрейську літургію у візантійському обряді. Очолив богослужіння Святіший Отець Іван Павло ІІ у співслужінні з Блаженнішим Патріархом Мирославом Іваном Любачівським, єпископами та священиками УГКЦ.

На цю подію до Риму прибуло кілька тисяч греко-католиків з цілого світу. Делегацію з Білорусії очолив апостольский визитатор архимандрит Сергій Гаєк.
Літургія супроводжується богословським коментарем авторства о. Гліба Лончини. Текст читає Богдан Коник.

Відеоматеріал студії „Собор" 1996 року. Опубліковано Медіаресурсом УГКЦ ugcc.tv в грудні 2012 р., в 416 річницю підписання Берестейської унії.




August 26, 2013

Les briques qui ferment la Porte Sainte




Le Souverain Pontife place une brique dorée entre deux argentées en disant que la Porte ne devra s’ouvrir que pour la prochaine année jubilaire. Il prie Dieu de protéger ce lieu sacré où les fidèles ont obtenu tant de grâces. Une cloison provisoire est aussitôt dressée. Le Te Deum de la reconnaissance n’est pas sans exprimer le regret que ces jours de ferveur soient passés pour Rome. Le Jubilé durera encore un an, étendu au monde entier. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 156

August 25, 2013

Sainte Jeanne d'Arc - Beatification et Canonisation








August 24, 2013

Fermeture de la Porte Sainte



Depuis un an, d’innombrables fidèles sont entrés dans la basilique par cette Porte pour gagner le Jubilé : le dimanche 24 décembre 1950, avec la même solennité que pour l’ouverture, le Pape accomplit les cérémonies de fermeture. Il est entré une dernière fois et, après avoir prié à l’intérieur, en sort le dernier. Les marches de granit rose descellées sont retirées, le Saint Père bénit les briques et la chaux, il s’agenouille contre le seuil et dispose le mortier avec une truelle précieuse aux emplacements désignés, rappelant les paroles du Christ : « Tu es Pierre et sur cette pierre je bâtirai mon Eglise ». A la même heure, semblable cérémonie est accomplie par les cardinaux légats au Latran, à Sainte-Marie Majeure et à Saint-Paul. 
P. Pfister, Pages de Rome Immortelle, Arthaud 1954, p. 155

August 23, 2013

Pontificali dei Cardinali nell'Urbe e assistenza del Papa


FRANCESCO TOLLOI, La messa pontificale, caratteri e peculiarità
PONTIFICALI DEI CARDINALI NELL’URBE E ASSISTENZA DEL PAPA.
* * *
In virtù della sua dignità principesca il cardinale può celebrare ovunque al trono. Tale privilegio trova, però, il suo limite nell’Urbe, la città di Roma sede del papato: ivi la serie di casi che possono verificarsi è assai accuratamente regolamentata e rigorosamente ordinata e disciplinata, talché riteniamo utile soffermarci su talune peculiarità.
   Anzitutto, il sacro collegio conosce al suo interno una distinzione gerarchica in tre ordini: cardinali vescovi, preti, diaconi. Gli eminentissimi padri del primo ordine hanno i titoli delle storiche sette diocesi suburbicarie (Ostia, Albano, Frascati, Palestrina, Porto-Santa Rufina, Sabina-Poggio Mirteto, Velletri-Segni); i secondi hanno i titoli presbiterali delle chiese dell’Urbe, gli ultimi le diaconie delle medesime56. Ciascun cardinale prete nel suo titolo o diacono nella propria diaconia possono erigere il trono57, nelle altre chiese di Roma non possono usare il trono, se non per espressa licenza dal sommo pontefice, oppure qualora sia loro ceduto da un altro cardinale il trono della di lui diocesi (ci riferiamo alle citate sedi suburbicarie), titolo o diaconia.
   I cardinali preti nel proprio titolo pontificano al modo dei vescovi nelle loro cattedrali con l’esclusione del settimo candeliere e della benedizione con l’indulgenza dopo l’omelia58; quando occorresse l’assistenza pontificale, questa viene usualmente compiuta in cappa. Nella loro diaconia, i cardinali diaconi, invece, non possono compiere alcun ufficio d’attribuzione presbiterale, quindi si limitano all’assistenza in cappa e alla fine della messa impartiscono la benedizione59. Quando non hanno diritto a erigere il trono, i cardinali nell’Urbe pontificano al faldistorio, sostanzialmente come i vescovi fuori dai confini diocesani.
 Il cardinale R. Merry del Val pontifica al trono nel suo titolo (S.Prassede)
   Sarà non superfluo accennare che cosa si intenda per cappella papale e cappella cardinalizia, nelle quali occasioni il sacro collegio espleta la sua funzione liturgica precipua. La locuzione cappella papale sta ad indicare una solenne funzione, generalmente messa o vespri, che prevede la celebrazione, o l’assistenza del sommo pontefice60 nella cappella dei palazzi apostolici, oppure nelle basiliche o chiese, con l’intervento del collegio cardinalizio, dei vescovi, dei prelati e quanti a diverso titolo abbiano a partecipare alla cappella stessa.
   Per cappelle cardinalizie, invece, si intendono le funzioni pontificali celebrate fuori dalle cappelle palatine cui assista tutto il sacro collegio o un gruppo di cardinali (p.e. i membri di una congregazione), senza che sia necessario l’intervento di vescovi ed altri prelati. Con la medesima denominazione si suole indicare anche la partecipazione dei membri del sacro collegio ai vespri di alcune solennità nelle basiliche patriarcali nelle quali vi è il trono e l’altare papale61, dietro invito dei cardinali arcipreti delle medesime.
   Per sottolineare lo stretto legame esistente tra le basiliche patriarcali e la persona del sommo pontefice gioverà ricordare che nelle stesse un cardinale, sia pure lo stesso arciprete della basilica, in nessun caso adopera il pastorale (a meno che non sia espressamente richiesto in particolari funzioni indicate dal Pontificale Romanum) e non può incedere benedicendo, né concedere indulgenze.
   Le cappelle papali, come si diceva, si possono compiere anche alla presenza del sommo pontefice che assiste rivestito del manto, un piviale ampio nelle forme e con lo strascico che può essere o di colore bianco o di colore rosso,62 fermato davanti al petto dal formale. La messa è celebrata pontificalmente al faldistorio da un cardinale o da un vescovo con le modalità sopra descritte (senza fare uso della palmatoria) e con alcune peculiarità che derivano dalla assistenza attiva del domnus apostolicus. Questa forma di assistenza è cosiderata dal Nabuco il modello e l’antesignana dell’assistenza al trono in piviale del vescovo, di cui abbiamo scritto, della quale, quest’ultima non sarebbe che un adattamento e un’innovazione del Caeremonialetridentino63.
Il venerabile Paolo VI presta assistenza al trono nella basilica vaticana.
   Il papa è assistito al trono dal più anziano dei cardinali dell’ordine dei preti che funge da presbyter assistens e da due cardinali diaconi. Essi compiono i loro uffici rivestiti della cappa e con lo zucchetto essendo le loro berrette cardinalizie custodite dai rispettivi caudatari. L’assistenza come sacri ministri al cardinale o vescovo officiante, è prestata da canonici delle basiliche patriarcali: il canonico di S. Giovanni in Laterano funge da presbyter assistens, quello di S. Pietro funge da diacono e quello di S. Maria Maggiore ministra come suddiacono64quando debbano sedersi durante la messa (es. al Gloria) lo fanno sul gradino dell’altare verso il lato dell’epistola.
   Nell’attesa del papa il celebrante siede al faldistorio avendo accanto a sé i sacri ministri in piedi. Il papa giunge parato del manto – indossato nella sala dei paramenti – e cinto della falda, il suo capo è coperto con la mitria. Giunto in presbiterio il papa benedice l’officiante, i suoi ministri e i presenti; levata la mitria dal secondo cardinale diacono (il quale la consegna al decano rotale deputato alla custodia della stessa65) si pone in ginocchio e prega per qualche momento. Il papa, una volta levatosi in piedi, principia la messa recitando le preghiere ai piedi dell’altare alternandole con il celebrante che risponde stando alla sinistra del sommo pontefice. Il celebrante prende il manipolo all’ Indulgéntiam e prosegue le orazioni con i suoi sacri ministri, mentre il papa, raggiunto dai cardinali diaconi assistenti, le recita con questi ultimi. Terminate le preghiere ai piedi dell’altare il papa riceve la mitria dal primo cardinale diacono assistente e si porta al trono benedicendo durante il tragitto.
   Appena il sommo pontefice si mette a sedere i cantori eseguono il Glória Patridell’introito66, a questo punto inizia il rito dell’ “obbedienza”. I cardinali vescovi, seguiti dai cardinali preti e quindi dai cardinali diaconi, muovendosi dal loro posto con le cappe sciolte, si portano in mezzo all’altare ove fanno inchino profondo. Ripetono l’inchino una volta giunti ai piedi del trono, baciano la mano destra al sommo pontefice che la tiene celata sotto i lembi del manto, si congedano salutando nuovamente il papa con un inchino e chinandosi anche ai cardinali diaconi assistenti, quindi scendono per il lato destro dei gradini. Quando tocca prestare obbedienza al cardinale primo prete (che officia come presbyter assistens del papa) questi, anziché tornare con gli altri del suo ordine, si porta alla destra del papa e ministra per l’imposizione dell’incenso. Una volta infuso e benedetto l’incenso il turibolo viene rimesso al diacono che lo recherà al celebrante. Il rito dell’obbedienza prosegue, il primo cardinale prete si reca al suo stallo; all’altare il celebrante effettua l’incensazione more solito mentre i cantori eseguono il Kyrie. Finita l’obbedienza dei cardinali dell’ordine dei preti è la volta dei cardinali dell’ordine diaconale preceduti dai due che fungono da diaconi assistenti al papa, essi sono gli unici a non sciogliere la cappa per compiere tale rito67, una volta compiuto ritornano immediatamente ad assistere il sommo pontefice ai suoi lati.
Obbedienza al beato Giovanni XXIII (arcibasilica lateranense).
   Compiuta anche da tutti i cardinali diaconi l’obbedienza, un cerimoniere accompagna il cardinale prete assistente dal suo stallo ai piedi del  trono. Ivi riceve in ginocchio il turibolo e incensa il sommo pontefice con tre tratti doppi; il papa riceve l’incensazione stando seduto con la mitria in capo mentre i cardinali diaconi assistenti gli reggono le fimbrie del manto onde consentirgli di avere agio nel tracciare il segno di croce per benedire il cardinale prete assistente una volta ricevuta la turificazione. I cardinali si dispongono in circolo per assistere il papa durante la lettura dell’introito e la recita del Kyrie e del Gloria. Il papa legge l’introito dal libro rischiarato da una candela ricurva (che sostituisce la palmatoria), essi sono sostenuti da due arcivescovi o vescovi assistenti al soglio68. Terminata la recita del Gloria il papa benedice i cardinali che, sciolto il circolo, ritornano ai loro stalli. Il celebrante canta l’orazione – con le modalità proprie della messa pontificale al faldistorio – dal messale sostenuto da un accolito ceroferario69; il suddiacono – premessa la genuflessione all’altare e al papa – proclama l’epistola terminata la quale va a baciare il piede al sommo pontefice. Come normalmente avviene alle messe pontificali al faldistorio il suddiacono si porta presso il celebrante per sostenere il libro durante la lettura privata dell’epistola, brani interlezionali e vangelo. Frattanto i cantori danno principio al canto del graduale, mentre il papa legge gli stessi brani dal libro sostenuto dall’assistente al soglio accompagnato da un altro che regge la candela70. Il diacono, recato l’evangelario sulla mensa, va a baciare il piede al papa che lo benedice; si reca nuovamente all’altare per recitare il Munda cor meum in ginocchio. Levatosi in piedi si porta ai piedi del trono per chiedere la benedizione al papa avendo il suddiacono alla sua sinistra ed essendo accompagnato dagli accoliti ceroferari e dal turiferario. Diacono e suddiacono con ceroferari e turiferario si dispongono per il canto del vangelo al termine del quale il suddiacono porta a baciare l’inizio del testo al papa. Il papa riceve l’incensazione stando in piedi senza mitria dal cardinale prete assistente. A questo punto ha luogo il sermone, l’oratore è designato a seconda della circostanza. L’oratore bacia il piede al papa e chiede ad esso la benedizione, fa petizione quindi dell’indulgenza con la formula “Indulgéntias Pater Sancte”, il papa comunica il numero dei giorni concessi. L’oratore, salito su un piccolo pulpito, recita in ginocchio l’Ave Maria prima di principiare la lettura del discorso71.
Pio XI assiste alla cappella per l'anniversario dell'incoronazione (12 febbraio 1930).
   Il venerabile Pio XII assiste alla cappella del giovedì santo.   Terminato il discorso il diacono ai piedi del trono canta il Confiteor, genuflettendo nel pronuciare le parole “tibi pater” e “te pater”. L’oratore proclama la formula dell’indulgenza, il papa quindi – cantata la formula “Précibus et méritis” – imparte la benedizione.
   Il Credo non presenta nello svolgimento cerimoniale vistose differenziazioni rispetto a quanto detto per il Gloria72. Il celebrante, lavatesi le mani, riceve la benedizione dal papa e sale all’altare per compiere l’offertorio durante il quale il suddiacono – prima di mettere qualche goccia d’acqua nel calice – stando in ginocchio leve l’ampolla in direzione del sommo pontefice che la benedice. L’incenso è imposto e benedetto dal papa ministrato dal cardinale prete assistente. Incensato l’altare, il diacono – una volta turificato il celebrante – porta il turibolo al trono ai piedi del quale il cardinale prete assistente incensa il papa seduto e coperto con la mitria postagli dal cardinale diacono assistente. Il diacono riceve nuovamente il turibolo e prosegue l’incensazione: turifica il cardinale prete assistente, i due cardinali diaconi assistenti quindi il resto del collegio cardinalizio. Il diacono avrà l’accortezza di trovarsi nel mezzo del presbiterio per chinarsi alle parole “Grátias agámus” del dialogo introduttivo del prefazio. Prosegue l’incensazione dei patriarchi, arcivescovi, vescovi assistenti al soglio e degli altri che presenziano alla cappella.
   Appena i cantori intonano il Sanctus, l’incensazione è troncata e i cardinali si saranno portati  al trono papale per disporsi in circolo  e recitare con il sommo pontefice il Sanctus. Compiuta la recitazione del Sanctus, il papa, col capo coperto con la mitria, si reca con i suoi assistenti in mezzo al presbiterio. Ivi i chierici della cappella hanno posto un faldistorio innanzi il qualc il papa – stando genuflesso e a capo scoperto – assiste alla consacrazione durante la quale non si danno i segnali con il campanello73. Terminata l’elevazione, il papa – riprendendo lo zucchetto per mano del cerimoniere e la mitria per mezzo del primo cardinale diacono assistente – fa ritorno al trono. All’ Agnus Dei i cardinali si dispongono nuovamente in circolo ai piedi del trono papale e recitano anche questa parte della messa. Terminato l’Agnus Dei i cardinali genuflettono all’altare e – prendendo congedo dopo aver ricevuto la benedizione del papa – tornano al loro posto.
   Il cardinale primo prete assistente, con lo strascico della cappa sciolto, si reca all’altare per porsi in ginocchio sul bordo della predella alla destra del celebrante che dice l’orazione “Dómine Jesu Christe qui dixísti”. Terminata l’orazione si leva, bacia la mensa simultaneamente al celebrante e, da questi, riceve la pace. Il cardinale prete assistente porta la pace al papa e si reca al suo stallo ove è raggiunto dalpresbyter assistens e con esso scambia l’abbraccio di pace. Frattanto i due cardinali diacononi assistenti – premessa genuflessione all’altare – salgono al cospetto del sommo pontefice per ricevere la pace. Il presbyter assistens porta la pace al cardinale decano (o primo dei cardinali vescovi presenti), al secondo dei cardinali preti, al primo dei cardinali diaconi, quindi ai primi dei patriarchi, arcivescovi e vescovi assistenti al soglio. Dà la pace al cerimoniere  che lo ha accompagnato indicandogli l’ordine da seguire e fa ritorno all’altare ove trasmette la pace ai sacri ministri. Il cerimoniere offre l’osculum pacis ad altri (p.e. il decano rotale e il primo maestro delle cerimonie) i quali fanno in modo di trasmettere la pace a tutti i partecipanti della cappella. La messa prosegue ordinariamente, dopo l’Ite missa est, il sommo pontefice – avendo innanzi l’uditore rotale crocifero – impartisce la benedizione. Il celebrante principia l’ultimo vangelo e si porta con i suoi ministri in sacrestia a levare i paramenti. Il papa, sceso dal trono, benedice il sacro collegio, prega al faldistorio, quindi sortisce con le stesse modalità con cui aveva fatto ingresso.
  1. Per la normativa sui cardinali si vedano SACRA CONGREGAZIONE CEREMONIALE, Norme ceremoniali per gli eminentissimi signori cardinali, Roma, Tipografia Poliglotta Vaticana, 1943. []
  2. Detto trono differisce, anche nell’ornamentazione, da quello delle cattedrali ed è descritto al n. 60 di Congregazione Ceremoniale, Norme ceremoniali…, cit., p. 16. []
  3. Cfr: Idem, p. 17. []
  4. I. NABUCO, Ius pontificalium…, cit. p. 244 e s.. []
  5. Può anche accadere che il papa non intervenga, in tal caso l’officiante è usualmente un patriarca o un arcivescovo o vescovo assistente al soglio o un cardinale dei primi due ordini. []
  6. Si tratta, nell’Urbe, della basilica Lateranense del  Ss. Salvatore (S. Giovanni in Laterano), di S. Pietro in Vaticano, Liberiana di S. Maria Maggiore e Ostiense ovvero S. Paolo fuori le mura, la festa della cui rispettiva dedicazione si celebra nel Calendario universale del rito romano. Il principio secondo cui nelle basiliche patriarcali l’altar maggiore è riservato per diritto esclusivo al Sommo Pontefice trovasi enunciato da PIO XI, Litt. Ap. Omnium Urbis et orbis, 22 oct. 1924, in «Acta Apostolicæ sedis», 16, 1924, p. 451: “continens enim est traditio, quod supra Basilicarum Urbis, quae Patriarchales ac Papales nuncupantur, Altare maius solus Pontifex Romanus sollemnia egerit, …”. Due sono le basiliche patriarcali fuori dall’Urbe ovvero la chiesa assisiense di S. Francesco e la chiesa di S. Maria degli Angeli della Porziuncola. Entrambe sono dotate di cerimoniale proprio (Caeremoniale Benedicti XIV Pontificis Maximi jussu editum pro Basilica Assisiensi Sancti Francisci in patriarcalem et cappellam papalem erecta, Romae, Salomoni, 1754 e Caeremoniale Patriarchalis Basilicae et Cappellae Papalis Sanctae Mariae Angelorum de Portiuncula, a summo Pontifice Benedicto XV approbatum, Romae, Nazionale, 1926. Sull’argomento v.: I. NABUCO, Ius Pontificalium, cit. pp. 234-235. []
  7. I. NABUCO, Ius pontificalium, cit. p. 5 e 188. Il papa non presta assistenza in cappa alla messa ma “[…] semper est mitratus et pluviali indutus” : cfr.: D. MAGRI, Hierolexicon sive sacrum dictionarium, Venetiis, Balleonium, 1712, p. 599. L’uso della cappa da parte del papa in altre circostanze è venuto meno nel corso dell’Ottocento segnatamente all’epoca del beato Pio IX. Fino a quel tempo il sommo pontefice faceva uso di due cappe diverse di colore rosso una di velluto e una di sargia di lana (usata per intervenire all’ufficio dei defunti e per l’ufficiatura delle tenebre), cfr. F. X. BARBIER DE MONTAULT, Le costume et les usages ecclésiastiques, Paris, Letzouzey et Ané, s.d. [1900], I, p. 361. []
  8. I. NABUCO, La liturgie papale, cit. p. 296 e s.. []
  9. Cfr.: G. MORONI, Le Cappelle Pontificie Cardinalizie e Prelatizie, Venezia, Emiliana, 1841, p. 30;  I. BOURGET, Cérémonial des Évêques, cit. p. 73; F. CANCELLIERI, Descrizione delle Cappelle Pontificie e Cardinalizie di tutto l’anno, Roma, Salvioni, 1740, p. 113 e s.. []
  10. Gli uditori rotali sono prelati domestici di sua santità fruenti dei privilegi dei protonotari apostolici de numero partecipantium, essi sono suddiaconi apostolici. Ad essi spettano particolari uffici durante le funzioni papali. Il primo porta la mitria o la tiara usuale, al secondo ed al terzo spetta sostenere la falda, il quarto ministra come suddiacono, il quanto porta il manutergio, il sesto porta il pallio, il settimo (il “juniore”) compie l’ufficio di crocifero. Cfr. NABUCO, Ius pontifcalium…cit. p. 28 e s.. []
  11. A. ADAMI DA BOLSENA, Osservazioni per ben regolare il coro dei cantori della cappella pontificia, Roma, de’ Rossi, 1711, p. 7. L’opera riporta interessanti informazioni sugli usi delle cappelle cardinalizie e pontificie. []
  12. G. MORONI, Le cappelle…, cit. p. 165 e s.; SACRA CONGREGAZIONE CEREMONIALE, Norme ceremoniali…, cit. p. 9. []
  13. Il messale che utilizza il papa è riposto su un apposito leggio ubicato presso gli stalli ove siedono i due prelati (arcivescovi o vescovi assitenti al soglio) che fungono da portainsegne, dentro questo speciale leggio è celato altresì il lume dal quale si accende – al momento dell’utilizzo – la candela ricurva. Questo leggio è chiamato “credenzino” o “pulpitino”. Cfr. G. MORONI, Le cappelle…, cit. p. 166 e anche F. CANCELLIERI, Descrizione delle cappelle…, cit. p. 120. []
  14.  Cfr. G. MORONI, Le cappelle…, cit. p. 166. []
  15. Secondo il Messale del 1962, come è stato ricordato, non vi è la lettura privata dell’epistola e del vangelo (cfr. nota 26). []
  16. Per una descrizione particolareggiata: F. CANCELLIERI, Descrizione delle cappelle…, cit. p. 122. []
  17. G. MORONI, Le cappelle…, cit., p. 172, testimonia l’uso dei sommi pontefici di comunicare – durante l’epistola, dopo il vangelo o dopo il Credo – ad un arcivescovo o vescovo la sua nomina ad assistente al soglio per mezzo del maestro delle cerimonie. Il neonominato, fatta genuflessione all’altare e al papa, va a prendere posto immediatamente con i suoi nuovi compagni. []
  18. Cfr. A. KING, Liturgy of the Roman Rite … cit., p. 399; profittiamo per ricordare che non si usa l’organo alla messa del papa quale conservazione di un tratto di particolare arcaicità, in tal senso G. BONA, De divina psalmodia, Coloniae Agrippinae, Demen, 1677, p. 601, e ancora G. MORONI, Le cappelle … cit.. p. 32. []